Huyền thoại về bức ảnh “Hai người lính” năm 1973 và cuộc tìm kiếm nhân vật ly kỳ nửa thế kỷ
Được bấm máy chỉ một tháng sau khi Hiệp định Paris có hiệu lực, bức ảnh “Hai người lính” đã trở thành biểu tượng bất hủ cho khát vọng hòa giải dân tộc. Hai con người ở hai đầu chiến tuyến, thay vì chĩa súng vào nhau, đã chọn cách khoác vai trò chuyện như những người bạn tâm giao.
Khoảnh khắc “không tưởng” giữa vùng giới tuyến
Vào tháng 2/1973, nhà báo Chu Chí Thành (khi đó 29 tuổi, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam) được giao nhiệm vụ vào Quảng Trị để phản ánh việc thi hành Hiệp định Paris và trao trả tù binh. Khi đặt chân đến chốt Long Quang (xã Triệu Trạch), nơi vốn là ranh giới phân định cực kỳ căng thẳng giữa ta và địch, ông đã chuẩn bị tâm thế cho những thước phim khốc liệt. Thế nhưng, thực tế diễn ra lại hoàn toàn trái ngược.
Tại đây, ngăn cách giữa hai bên chỉ là một sợi dây thừng mỏng manh. Quân Giải phóng dựng một lán nhỏ mang tên “Quán hòa hợp”. Ông Thành ngỡ ngàng chứng kiến cảnh lính Việt Nam Cộng hòa sang chơi, uống trà, ăn kẹo Hải Hà và thử thuốc lào cùng các chiến sĩ miền Bắc.
Giữa không khí ấy, ông bắt gặp một người lính thủy quân lục chiến Sài Gòn trẻ tuổi, vẻ ngoài điển trai, đang thân mật khoác vai một chiến sĩ Giải phóng và bắt tay nữ du kích địa phương. Chứng kiến cảnh tượng ngoài sức tưởng tượng, ông Thành nhanh chóng lấy nét và ghi lại bức ảnh “Tay bắt mặt mừng”. Ngay sau đó, anh lính Sài Gòn còn chủ động nhờ: “Anh nhà báo, chụp cho em một kiểu ảnh với anh giải phóng”. Đó chính là giây phút bức ảnh lịch sử “Hai người lính” ra đời.
Hành trình 30 năm nằm lại trong sổ tay
Sau khi chụp xong, do quy định nghiêm ngặt thời chiến, ông Thành phải nộp lại toàn bộ phim cho cơ quan. Bức ảnh đặc biệt này sau đó không được phát hành hay lưu trữ chính thức và tấm phim gốc cũng bị thất lạc. Tiếc nuối khoảnh khắc hiếm hoi, ông Thành đã xin lại mẩu phim thừa và bóc tấm ảnh mẫu nhỏ kẹp vào sổ công tác cá nhân như một kỷ vật riêng.
Suốt hơn 3 thập kỷ, bức ảnh nằm im lìm trong ký ức. Chỉ đến năm 2007, khi đã nghỉ hưu và tổ chức triển lãm ảnh chiến tranh, ông Chu Chí Thành mới quyết định công bố tác phẩm này. Ngay lập tức, hình ảnh hai người lính khoác vai nhau đã gây chấn động dư luận, được coi là sự “dự báo” cho ngày thống nhất đất nước sẽ đến vào 2 năm sau đó.
Cuộc hội ngộ sau 45 năm đầy xúc động
Sau khi bức ảnh nổi tiếng, một cuộc tìm kiếm danh tính hai nhân vật chính đã diễn ra đầy kịch tính. Nhiều thông tin sai lệch xuất hiện: có người nói họ đã hy sinh ngay sau đó vài ngày, có người tìm nhầm địa chỉ.
Nút thắt chỉ được gỡ bỏ vào năm 2015, khi ông Nguyễn Huy Tạo (sống tại Hà Nội) tìm gặp ông Thành và tự giới thiệu mình chính là người lính Giải phóng trong ảnh. Ông Tạo sau đó là Thượng tá về hưu thuộc Tổng cục Hậu cần. Đến năm 2017, qua mạng xã hội, manh mối về người lính phía bên kia cũng lộ diện: đó là ông Bùi Trọng Nghĩa, hiện sống tại TP.HCM, vốn là một sinh viên Văn khoa Sài Gòn năm xưa.
Năm 2018, tại Quảng Trị, một cuộc hội ngộ lịch sử đã diễn ra. Ông Chu Chí Thành cùng ông Tạo và ông Nghĩa đã cùng nhau quay lại mảnh đất Long Quang xưa. Giữa rừng cây xanh mướt thay cho hố bom năm nào, hai người lính già lại một lần nữa khoác vai nhau tái hiện khoảnh khắc năm 1973. Ông Thành tỉ mỉ so sánh từng nét mặt, nụ cười và đặc biệt là bàn tay mở rộng hai ngón y hệt quá khứ để khẳng định niềm tin tuyệt đối vào danh tính của họ.
Với bộ ảnh mang tính nhân văn sâu sắc này, nghệ sĩ nhiếp ảnh Chu Chí Thành đã vinh dự được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh vào năm 2022. Đối với ông, bức ảnh không chỉ là thành công nghề nghiệp mà còn là minh chứng cho tinh thần dân tộc: đi qua thương đau, người Việt vẫn có thể bao dung và xích lại gần nhau.
