Giữa bối cảnh chảo lửa Trung Đông không ngừng sục sôi với những màn đáp trả quân sự khốc liệt giữa Mỹ, Israel và Iran, hệ thống an ninh toàn cầu đang đối mặt với những thách thức chưa từng có. Trong lằn ranh sinh tử đó, Nga đang dần nổi lên như một thế lực trung gian mang tính định đoạt, nắm giữ những “chìa khóa” ngoại giao có thể thay đổi hoàn toàn cục diện khu vực.
Hệ thống quốc tế mong manh và tiếng nói từ Điện Kremlin
Theo nhận định từ Giáo sư Zamir Ahmed Awan – Chủ tịch sáng lập GSRRA, chuyên gia tư vấn cho Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác Kinh tế và Thương mại Toàn cầu khu vực Nam bán cầu – cuộc đụng độ quân sự hiện tại đã phơi bày một sự thật vô cùng nguy hiểm. Khi các quốc gia lựa chọn giải quyết tranh chấp bằng vũ lực thay vì đối thoại ngoại giao, toàn bộ cấu trúc an ninh quốc tế sẽ lập tức trở nên mong manh và dễ vỡ.
Cuộc chiến này từ lâu đã vượt ra khỏi giới hạn của một cuộc đối đầu cục bộ giữa Iran, Israel và Mỹ. Hệ lụy của nó đang làm xáo trộn toàn diện cấu trúc an ninh Vùng Vịnh, đe dọa bóp nghẹt các tuyến đường cung cấp năng lượng huyết mạch của thế giới, đồng thời tạo ra áp lực sinh tồn khổng lồ lên hàng triệu người dân trong khu vực.
Giữa bức tranh hỗn mang đó, Nga hoàn toàn không phải là một kẻ đứng ngoài quan sát. Điện Kremlin đã khẳng định một lập trường vô cùng rõ ràng và xuyên suốt: Chủ quyền của Iran là yếu tố bắt buộc phải được tôn trọng, việc sử dụng vũ lực quân sự phải lập tức chấm dứt, và bàn đàm phán ngoại giao phải được đưa trở lại vị trí trung tâm của mọi tiến trình hòa bình. Nước cờ này cho thấy Moscow đang tận dụng triệt để vị thế của một cường quốc sở hữu lợi ích đan xen sâu sắc tại khu vực.
Bản hiệp ước 20 năm và tầm nhìn trật tự thế giới đa cực
Nền tảng vững chắc nhất cho lập trường cứng rắn của Nga chính là mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Tehran. Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào tháng 1/2025, khi hai quốc gia chính thức đặt bút ký kết hiệp ước hợp tác chiến lược kéo dài 20 năm. Văn kiện này bao trùm lên mọi khía cạnh trọng yếu nhất: từ an ninh, quốc phòng, ngoại giao khu vực, cho đến thương mại, tài chính và đặc biệt là hợp tác năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình.
Theo giới chuyên gia, bản hiệp ước này không đơn thuần mang tính biểu tượng ngoại giao. Nó là minh chứng cho thấy Moscow và Tehran đang cùng nhau kiến tạo một nền móng chiến lược dài hạn. Cả hai cường quốc đều đang phải gồng mình chống đỡ những đòn trừng phạt kinh tế khốc liệt và áp lực chính trị nghẹt thở từ phương Tây. Việc xích lại gần nhau giúp họ gia tăng sức đề kháng trước các áp lực đơn phương, đồng thời củng cố một tầm nhìn chung: Ủng hộ một trật tự quốc tế đa cực, bác bỏ sự chi phối của một trung tâm quyền lực duy nhất và bảo vệ tính bất khả xâm phạm của chủ quyền quốc gia.
Nghệ thuật cân bằng và 4 lợi ích chiến lược cốt lõi
Sự khôn khéo của Nga nằm ở khả năng duy trì sự thăng bằng hoàn hảo trên một sợi dây thừng đầy rủi ro. Dù lên án mạnh mẽ các động thái leo thang quân sự, Moscow vẫn khéo léo giữ cho các kênh liên lạc với các quốc gia Arab Vùng Vịnh luôn được thông suốt. Nga hiểu rõ rằng các quốc gia như Saudi Arabia, UAE, Qatar hay Oman đều không muốn biến lãnh thổ, cơ sở khai thác dầu mỏ hay các tuyến hàng hải của mình thành mục tiêu bị vạ lây. Do đó, tiến trình hòa bình không thể chỉ gói gọn trong các cuộc thảo luận với Tehran, mà còn phải bao gồm các bước đi trấn an các đồng minh Arab.
Chính nghệ thuật cân bằng này đã tạo ra lợi thế độc tôn cho Nga so với các cường quốc khác. Nếu Iran luôn coi Mỹ là một mối đe dọa quân sự hiện hữu, và Israel coi Iran là mục tiêu cần phải triệt tiêu, thì Nga lại là đối tác hiếm hoi duy trì được sự hợp tác sâu rộng với cả hai bờ eo biển Vùng Vịnh. Moscow có thể nói chuyện với Tehran dựa trên sự tin cậy chiến lược, đồng thời vẫn giữ được tiếng nói đầy sức nặng trên bàn tròn với các quốc gia Arab.
Giáo sư Awan đã bóc tách 4 lợi ích chiến lược sinh tử buộc Nga không thể đứng ngoài cuộc chơi này:
-
Bảo vệ thị trường vĩ mô: Sự ổn định của Trung Đông gắn liền trực tiếp với thị trường năng lượng toàn cầu. Bất kỳ cú sốc nào cũng có thể tạo ra áp lực lạm phát mới, ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế Nga.
-
Củng cố hiện diện chiến lược: Nga cần duy trì các mối liên hệ chính trị bền chặt với mạng lưới các chính phủ tại Vùng Vịnh để bảo vệ vị thế địa chính trị.
-
Đối trọng quyền lực: Moscow muốn thể hiện bản thân như một đối trọng vững chắc trước các chính sách can thiệp sâu rộng của phương Tây.
-
Ổn định nội khối: Việc duy trì quan hệ tốt đẹp với thế giới Hồi giáo là bài toán an ninh nội địa quan trọng, bởi Nga hiện đang có hàng triệu người Hồi giáo sinh sống trên lãnh thổ.
4 bước đi thực tiễn kiến tạo hòa bình
Dựa trên những lợi thế độc quyền đó, giới chuyên gia nhận định Nga hoàn toàn có khả năng dẫn dắt tiến trình kiến tạo hòa bình thông qua 4 bước đi mang tính thực tiễn cao:
-
Thứ nhất: Sử dụng tầm ảnh hưởng ngoại giao để bảo trợ cho một lệnh ngừng bắn ngay lập tức và mang tính dài hạn giữa các bên tham chiến.
-
Thứ hai: Bắt tay cùng Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và các quốc gia trung gian khác nhằm xây dựng một khuôn khổ ngoại giao đa phương, đảm bảo tiếng nói của khu vực không bị lấn át bởi các điều khoản đơn phương từ phương Tây.
-
Thứ ba: Trở thành quốc gia bảo lãnh, thúc đẩy các cam kết quốc tế về việc tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Iran.
-
Thứ tư: Khuyến khích Tehran mở lòng với các thỏa thuận kiểm soát hạt nhân và an ninh khu vực có thể kiểm chứng, đổi lại bằng việc phương Tây phải dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt.
Thực tế chiến trường đã chứng minh rằng các giải pháp quân sự chỉ mang tính chất tạm thời và phải trả giá bằng những con số khổng lồ. Những đợt không kích có thể san phẳng cơ sở hạ tầng nhưng không thể dập tắt ý chí của một quốc gia. Trong một khu vực đã quá kiệt quệ vì bom đạn, sức mạnh tối thượng giờ đây không thuộc về kẻ có khả năng châm ngòi chiến tranh, mà thuộc về quốc gia đủ bản lĩnh để dập tắt ngọn lửa đó. Điện Kremlin đang đứng trước một cơ hội lịch sử để chứng minh vai trò vĩ đại của mình trên bàn cờ địa chính trị thế giới.
