Sáp nhập thôn, tổ dân phố: Tên làng, xóm, bản cũ có bị xóa sổ hoàn toàn?

Sáp nhập thôn, tổ dân phố: Tên làng, xóm, bản cũ có bị xóa sổ hoàn toàn?

Câu chuyện tinh gọn bộ máy và sáp nhập các đơn vị hành chính, từ cấp huyện, cấp xã cho đến tận cơ sở như thôn, làng, bản, xóm, tổ dân phố luôn là chủ đề nóng bỏng, thu hút sự quan tâm của hàng triệu người dân. Bên cạnh những câu chuyện về thủ tục giấy tờ, sự thay đổi về con người hay bộ máy quản lý, có một nỗi niềm đau đáu, âm thầm nhưng vô cùng lớn lao trong lòng người dân: Tên gọi quê hương. Nhiều người lo lắng rằng, những cái tên làng, tên xóm vốn đã gắn bó với bao thế hệ, là một phần máu thịt và ký ức của cha ông, sẽ biến mất vĩnh viễn sau một quyết định sáp nhập khô khan trên giấy tờ.

Tuy nhiên, liệu thực tế pháp lý có đáng lo ngại đến thế? Câu trả lời nằm ở những góc nhìn chuyên môn và các quy định mới nhất vừa được ban hành, mở ra một hành lang bảo tồn văn hóa đầy nhân văn.

Sáp nhập hành chính không đồng nghĩa với “xóa sổ” truyền thống

Theo phân tích sâu sắc từ Luật sư Hoàng Anh Sơn, tâm lý lo âu của người dân khi đứng trước các đợt sắp xếp, sáp nhập đơn vị dân cư ở cơ sở là hoàn toàn có cơ sở và vô cùng dễ hiểu. Đối với người Việt Nam, tên làng, tên xóm hay bản, buôn không đơn thuần là một địa chỉ để gửi thư hay ghi trên căn cước công dân. Đó là trầm tích lịch sử, là linh hồn của cộng đồng và là sợi dây kết nối linh thiêng giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Tuy nhiên, nhìn vào dòng chảy của luật pháp hiện hành, đặc biệt là các quy định mang tính bước ngoặt tại Nghị định 185/2026/NĐ-CP, Nhà nước ta không hề đặt mục tiêu xóa bỏ hay cào bằng các giá trị truyền thống này. Ngược lại, văn bản quy phạm pháp lý mới đã thiết lập những rào dậu kỹ thuật rất nghiêm ngặt để bảo vệ bản sắc văn hóa địa phương.

Nguyên tắc cốt lõi: Tôn trọng và kế thừa

Cụ thể, tại Khoản 1 Điều 8 Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã quy định một cách đanh thép rằng: Việc thành lập, sắp xếp hay tổ chức lại các mô hình thôn, tổ dân phố bắt buộc phải bảo đảm nguyên tắc “kế thừa và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán tốt đẹp”. Đồng thời, quá trình này phải dựa trên sự cân nhắc kỹ lưỡng về điều kiện tự nhiên, đặc điểm địa bàn cũng như đời sống thực tế của cộng đồng dân cư.

Luật sư Hoàng Anh Sơn nhấn mạnh, điều khoản này chính là “kim bài miễn tử” cho các giá trị truyền thống. Nó khẳng định việc sáp nhập chỉ là một giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, chứ hoàn toàn không phải là một cuộc “thay máu” văn hóa để phủ nhận công lao và sự hình thành qua nhiều thế hệ của các bậc tiền nhân.

Chưa dừng lại ở đó, tại Khoản 3 Điều 8 của Nghị định này cũng đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với các cơ quan có thẩm quyền: Khi xây dựng bất kỳ một phương án sắp xếp thôn, tổ dân phố nào, đều phải tiến hành khảo sát, đánh giá toàn diện các yếu tố về vị trí địa lý, phong tục, tập quán, đặc điểm dân tộc, tôn giáo và đặc biệt là nguyện vọng của Nhân dân. Điều này đồng nghĩa với việc, nếu người dân đồng lòng muốn giữ lại hoặc lồng ghép những tên gọi truyền thống, lâu đời vào đơn vị mới, chính quyền địa phương có trách nhiệm phải lắng nghe, xem xét và tìm phương án tối ưu nhất.

Không có chuyện bắt buộc đổi tên đồng loạt

Một điểm cực kỳ quan trọng giúp giải tỏa tâm lý hoang mang cho người dân là: Pháp luật hiện hành không hề đưa ra bất kỳ một quy định bắt buộc nào về việc phải đổi tên tất cả các thôn, tổ dân phố sau khi thực hiện việc sắp xếp lại.

Thực tế, việc thay đổi danh xưng chính thức chỉ được đặt ra trong một số tình huống hãn hữu và mang tính thực tế cao. Ví dụ như khi có sự trùng lặp tên gọi giữa các thôn trong cùng một đơn vị hành chính cấp xã (gây khó khăn cho công tác quản lý, giao dịch) hoặc xuất phát từ chính nguyện vọng, đề xuất của cộng đồng cư dân nơi đó. Nếu không rơi vào các trường hợp này, tên gọi cũ hoàn toàn có thể được giữ nguyên trạng.

Trao quyền chủ động cho địa phương để bảo tồn bản sắc vùng miền

Nghị định 185/2026/NĐ-CP cũng cho thấy một tư duy quản lý rất cởi mở, linh hoạt và mang tính nhân văn cao tại Khoản 4 Điều 2. Nhận thấy Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc với sự đa dạng văn hóa vô cùng phong phú, luật quy định: Trong trường hợp cần thiết, dựa vào các yếu tố lịch sử, phong tục tập quán, mức độ đô thị hóa hay yêu cầu quản lý thực tế, Hội đồng nhân dân cấp xã có toàn quyền quyết định việc tổ chức và sử dụng các danh xưng đặc thù.

Nhờ vậy, những danh xưng thân thương, mang đậm hơi thở của từng vùng miền như: thôn, xóm, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, khu phố, khối phố, khóm, tiểu khu… sẽ không bị thay thế một cách khiên cưỡng bằng một mô hình chung chung, khô khan. Các vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi vẫn giữ được bản, buôn, phum, sóc; các vùng nông thôn Bắc Bộ vẫn duy trì được làng, xóm cổ xưa. Tất cả đều có một bệ đỡ pháp lý vững chắc để tiếp tục tồn tại và tỏa sáng.

Sức sống của một tên làng không nằm trên một quyết định hành chính

Nhìn từ góc độ báo chí và văn hóa xã hội, chủ trương sáp nhập thôn, tổ dân phố theo tinh thần Nghị định 185/2026/NĐ-CP là một bước đi tất yếu, mang tính chiến lược trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Việc tinh gọn các đầu mối ở cơ sở không chỉ giúp giảm tải gánh nặng cho ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bộ máy quản lý, mà còn tạo ra những không gian phát triển kinh tế – xã hội rộng lớn hơn cho chính người dân. Tuy nhiên, khi giải quyết bài toán kinh tế và quản lý, chúng ta không thể bỏ quên bài toán về tâm lý và văn hóa.

Đừng nhìn sáp nhập như một phép toán cộng trừ cơ học

Nhiều người thường lo ngại rằng việc ghép hai ba thôn lại thành một sẽ làm loãng đi bản sắc, biến những giá trị văn hóa độc đáo của từng làng trở nên nhạt nhòa. Nỗi sợ này hoàn toàn chính đáng. Nếu những người làm công tác quy hoạch ở địa phương chỉ nhìn việc sáp nhập dưới góc độ cơ học — tức là lấy thôn A cộng thôn B ra một cái tên mới theo kiểu ghép chữ hoặc đánh số vô hồn (ví dụ: Thôn 1, Thôn 2…) — thì đó sẽ là một sự tổn thương rất lớn đối với niềm tự hào quê hương của người dân.

Nhưng nếu chúng ta nhìn nhận vấn đề một cách tích cực và đa chiều hơn, đây thực chất lại là một cơ hội lớn để tư duy lại và định vị lại giá trị văn hóa địa phương. Khi hai cộng đồng dân cư về chung một nhà, đó không phải là sự triệt tiêu lẫn nhau, mà là một sự hội tụ, giao thoa và bồi đắp.

Trên thực tế, rất nhiều địa phương đã thực hiện sáp nhập một cách vô cùng khéo léo và thông minh. Họ chọn những cái tên mới bằng cách lồng ghép một phần tên gọi cũ (như làng Đông và làng Đoài sáp nhập thành làng Đông Đoài), hoặc sử dụng hẳn một địa danh lịch sử, một di tích văn hóa, một tên gọi tiêu biểu nhất của khu vực để làm tên chung. Cách làm này không những không làm mất đi ký ức, mà còn nâng tầm giá trị lịch sử của cả một vùng đất, tạo ra sự đồng thuận, phấn khởi và gắn kết rất lớn trong nhân dân.

Sức sống mãnh liệt của văn hóa dân gian

Có một sự thật lịch sử mà chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận: Tên gọi hành chính có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nhưng tên gọi dân gian, tên gọi trong lòng dân thì có một sức sống trường tồn, bất diệt.

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, qua biết bao biến động của thời cuộc, của chiến tranh và các đợt cải cách hành chính từ thời phong kiến, thuộc địa cho đến nay, có biết bao nhiêu tên xã, tên huyện chính thức trên giấy tờ đã thay đổi. Thế nhưng, người dân vẫn gọi nhau bằng những cái tên nôm na, mộc mạc như: làng Chùa, làng Gốm, xóm Chợ, bản Trên, bến Đình… Những danh xưng ấy không cần một con dấu đỏ nào công nhận, nhưng nó vẫn sống bền bỉ trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, trong các làn điệu dân ca, trong các câu ca dao, tục ngữ và đặc biệt là trong các lễ hội truyền thống, các hoạt động tín ngưỡng, hương ước của làng.

Một quyết định hành chính có thể thay đổi bảng tên ở cổng văn hóa đầu thôn, nhưng không thể xóa nhòa ký ức của một người con xa xứ khi nhớ về gốc đa, bến nước, sân đình của cái xóm nhỏ nơi mình chôn rau cắt rốn. Do đó, người dân hoàn toàn có thể yên tâm rằng, những giá trị cốt lõi nhất của quê hương sẽ không bao giờ bị “khai tử” một cách dễ dàng chỉ bằng một vài văn bản sắp xếp tổ chức.

Trách nhiệm của chính quyền và sự thông thái của người dân

Để chủ trương sáp nhập thôn, tổ dân phố thực sự mang lại những tín hiệu tích cực và nhận được sự hưởng ứng tuyệt đối từ nhân dân, vai trò của chính quyền cơ sở (đặc biệt là cấp xã, cấp phường) là vô cùng quan trọng.

• Chính quyền cần tránh tư duy áp đặt, chủ quan: Khi xây dựng đề án, cần phải xuống từng ngõ, gõ từng nhà, lắng nghe tiếng nói của các bậc lão niên, các trưởng bản, trưởng buôn. Việc đặt tên mới hay giữ tên cũ phải là kết quả của một quá trình bàn bạc dân chủ, công khai và tôn trọng lịch sử. Tuyệt đối không nên lạm dụng việc đánh số một cách máy móc, làm mất đi cái “hồn” của đất và người.

• Người dân cần có cái nhìn cởi mở, hướng về tương lai: Chúng ta trân trọng quá khứ, giữ gìn truyền thống nhưng cũng cần đồng hành cùng sự phát triển của thời đại. Tinh gọn bộ máy đồng nghĩa với việc các thủ tục hành chính sẽ nhanh gọn hơn, cơ sở hạ tầng được đầu tư đồng bộ hơn, đời sống của người dân được nâng cao hơn. Đó mới chính là mục đích cao nhất của mọi chủ trương, chính sách.

Nghị định 185/2026/NĐ-CP ra đời chính là một minh chứng rõ nét cho thấy sự cân bằng, hài hòa giữa tư duy quản lý hiện đại và tinh thần tôn trọng lịch sử của Đảng và Nhà nước. Sáp nhập thôn xóm không phải là một cuộc xóa bỏ quá khứ, mà là một bước chuyển mình để hướng tới một tương lai ổn định, thịnh vượng hơn. Khi bản sắc văn hóa được pháp luật bảo hộ và được người dân gìn giữ bằng cả tình yêu thương, thì dù bản đồ hành chính có thay đổi ra sao, tiếng gọi quê hương vẫn mãi vang vọng, vẹn nguyên và bền vững theo thời gian.