An ninh siêu thị có được tự ý khám xét túi xách, đồ cá nhân của khách hàng?

Trung tâm thương mại và các siêu thị lớn từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hiện đại của cư dân đô thị. Đó không chỉ là nơi mua sắm, giải trí mà còn là không gian công cộng đề cao sự văn minh, tiện ích và an toàn. Để duy trì trật tự và bảo vệ tài sản khối lượng lớn tại những nơi này, sự hiện diện của lực lượng an ninh nội bộ là điều bắt buộc.

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa nhân viên bảo vệ và khách hàng đôi khi lại xuất hiện những nốt lệch pha nghiêm trọng khi cái gọi là “nghiệp vụ an ninh” vượt quá giới hạn cho phép của pháp luật. Vụ việc một nữ khách hàng lên tiếng tố cáo bị nhân viên bảo vệ tại trung tâm thương mại Aeon Mall Long Biên chặn lại một cách thô bạo, vu khống ăn cắp đồ và ép lên xe ô tô vừa qua đã tạo nên một làn sóng tranh luận nảy lửa trên các diễn đàn mạng xã hội.

Sự cố này không đơn thuần là một cuộc va chạm va quệt về mặt ứng xử, mà nó chạm đến một vấn đề mang tính bản chất: Lực lượng an ninh, bảo vệ tư nhân có quyền hạn đến đâu trong việc hạn chế quyền tự do thân thể và tư trang của công dân? Câu trả lời từ góc độ luật pháp sẽ là chiếc la bàn giúp định hình một môi trường tiêu dùng văn minh, nơi quyền lợi của cả doanh nghiệp và khách hàng đều được đặt trang nghiêm dưới cán cân công lý.

Hiện trường vụ việc gây bão dư luận tại Aeon Mall Long Biên

Những ngày gần đây, không gian mạng xã hội liên tục chia sẻ và bình luận về bài đăng mang tính chất bức xúc của một người phụ nữ. Theo nội dung bài viết, khi cô đang có mặt tại trung tâm thương mại Aeon Mall Long Biên (Hà Nội) thì bất ngờ bị hai cá nhân tự xưng là nhân viên thuộc bộ phận an ninh của trung tâm này tiếp cận và chặn lại một cách thô bạo.

Đáng chú ý, nhóm người này không đưa ra các bằng chứng rõ ràng mà chỉ dựa trên sự nghi ngờ cá nhân để cáo buộc nữ khách hàng có hành vi trộm cắp tài sản. Đỉnh điểm của sự việc là các nhân viên này đã có những hành vi ép buộc, lôi kéo và yêu cầu cô phải bước lên một chiếc xe ô tô để di chuyển về phòng làm việc nhằm mục đích “xác minh, làm rõ”.

Cảm thấy danh dự, nhân phẩm bị tổn hại nghiêm trọng trước mặt đám đông và quyền tự do cá nhân bị xâm phạm, người phụ nữ đã kiên quyết phản ứng, đồng thời chia sẻ câu chuyện lên mạng xã hội nhằm tìm kiếm sự công bằng. Vụ việc nhanh chóng thu hút sự chú ý của cơ quan chức năng, và lực lượng công an địa phương đã lập tức vào cuộc để tiến hành xác minh, điều tra làm rõ bản chất sự việc theo đúng quy trình.

+-----------------------------------------------------------------------+
|                    QUY TRÌNH KIỂM TRA THÂN THỂ ĐÚNG LUẬT              |
+-----------------------------------------------------------------------+
|  • Thẩm quyền: Chỉ cơ quan/người có thẩm quyền tố tụng được thực hiện.|
|  • Trình tự: Phải công bố và giải thích lệnh khám xét cho đương sự.  |
|  • Nguyên tắc đồng giới: Người khám và người chứng kiến phải cùng giới|
|  • Giới hạn: Tuyệt đối không xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự.  |
+-----------------------------------------------------------------------+

Nhân viên an ninh có được quyền lục soát túi xách, tư trang của khách?

Để giải đáp thắc mắc của đại đa số người tiêu dùng về việc liệu nhân viên bảo vệ có quyền lục ví, kiểm tra túi xách khi nghi ngờ có gian lận hay không, Luật sư Trịnh Văn Dũng (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) đã có những phân tích pháp lý rất cụ thể trên phương diện luật hiện hành. Theo luật sư, hành vi tự ý lục soát hành lý, tư trang hoặc kiểm tra thân thể của người khác khi mới chỉ dừng lại ở mức độ “nghi ngờ” là một hành vi hoàn toàn trái pháp luật.

Chiếu theo quy định tại khoản 1 Điều 192 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, biện pháp khám xét người chỉ được phép tiến hành khi có những căn cứ chắc chắn, xác thực cho rằng cá nhân đó đang cất giấu trong người các loại công cụ, phương tiện dùng để phạm tội, tài sản do phạm tội mà có hoặc các tài liệu, dữ liệu có liên quan trực tiếp đến một vụ án cụ thể.

Quan trọng hơn, Điều 194 của Bộ luật này cũng quy định rất rõ về mặt quy trình: Người thực hiện việc khám xét bắt buộc phải công bố và giải thích lệnh khám xét cho đối tượng biết; việc khám xét phải tuân thủ nguyên tắc đồng giới (người thực hiện và người chứng kiến phải cùng giới tính với người bị khám) và tuyệt đối không được gây tổn hại đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của công dân.

Luật sư nhấn mạnh rằng, tất cả các quyền hạn mang tính tố tụng nói trên chỉ thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng và những người có thẩm quyền được pháp luật nhà nước quy định và bổ nhiệm. Lực lượng bảo vệ, an ninh tại các siêu thị, tòa nhà hay trung tâm thương mại thực chất chỉ là người lao động thuộc các công ty dịch vụ bảo vệ tư nhân hoặc nhân sự nội bộ của doanh nghiệp. Do đó, họ hoàn toàn không có thẩm quyền pháp lý để tự ban hành lệnh hoặc thực hiện việc khám xét, lục soát đồ đạc của bất kỳ ai nếu không được sự đồng thuận tự nguyện từ phía khách hàng.

Giới hạn nào cho việc giữ người và áp giải về phòng làm việc?

Một vấn đề khác cũng khiến dư luận đặc biệt quan tâm là quyền hạn tạm giữ người của bảo vệ siêu thị. Nhiều ý kiến cho rằng, để bảo vệ tài sản cho đơn vị, bảo vệ có quyền giữ khách lại để đối chất. Tuy nhiên, luật sư Trịnh Văn Dũng khẳng định, pháp luật không trao quyền bắt giữ người trong các trường hợp thông thường cho lực lượng an ninh tư nhân.

Trường hợp duy nhất mà bất kỳ công dân nào – bao gồm cả nhân viên bảo vệ – có quyền bắt giữ người là khi phát hiện đối tượng đang thực hiện hành vi phạm tội quả tang (ví dụ: Đang giấu đồ ăn cắp vào túi và bị camera hoặc nhân chứng bắt quả tang trực tiếp tại trận). Trong tình huống phạm tội quả tang này, người bắt giữ có quyền khống chế nhưng phải ngay lập tức áp giải hoặc áp tải đối tượng đến cơ quan công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất để bàn giao, xử lý.

+-----------------------------------------------------------------------+
|                    RANH GIỚI GIỮA ĐÚNG LUẬT VÀ VI PHẠM                |
+-----------------------------------------------------------------------+
|  • TRƯỜNG HỢP ĐÚNG LUẬT:                                               |
|    - Bắt người khi có hành vi PHẠM TỘI QUẢ TANG tại chỗ.              |
|    - Nhanh chóng giải người bị bắt đến cơ quan Công an gần nhất.      |
|  • TRƯỜNG HỢP VI PHẠM PHÁP LUẬT:                                      |
|    - Chỉ "nghi ngờ" mà tự ý chặn đường, dùng vũ lực khống chế.       |
|    - Giữ người dài ngày/nhiều giờ tại phòng làm việc để tự thẩm vấn.  |
|    - Có hành vi xúc phạm, bêu xấu danh dự trước đám đông.             |
+-----------------------------------------------------------------------+

Quyền bắt người quả tang tuyệt đối không bao gồm quyền tự ý lập phòng giam giữ riêng, tự ý giữ người trong nhiều giờ đồng hồ tại phòng làm việc của công ty để tiến hành tra hỏi, lấy lời khai hay ép buộc viết bản tường trình. Nếu nhân viên an ninh chỉ dựa vào suy đoán chủ quan mà tự tiện chặn đường, bao vây, dùng vũ lực cưỡng ép khách hàng di chuyển trái với ý muốn của họ, hành vi này đã có dấu hiệu vi phạm quyền tự do thân thể của công dân. Tùy thuộc vào mức độ và hậu quả thực tế, cá nhân người thực hiện và tổ chức quản lý liên quan có thể phải đối mặt với trách nhiệm bồi thường thiệt hại về mặt dân sự hoặc thậm chí là xử lý hình sự.

Quyền lực ảo dưới lớp áo đồng phục và rủi ro pháp lý cận kề

Phân tích từ vụ việc tại Aeon Mall Long Biên, chúng ta thấy nổi lên một hội chứng khá phổ biến trong ngành dịch vụ bảo vệ hiện nay: “Hội chứng quyền lực ảo”. Khi khoác lên mình bộ đồng phục an ninh, được trang bị bộ đàm và làm việc trong những không gian sang trọng, một bộ phận nhân viên bảo vệ tự cho mình cái quyền đứng trên khách hàng, nhầm tưởng rằng mình đang thực thi quyền lực của cơ quan công vụ.

Sự nhầm lẫn này cực kỳ nguy hiểm. Nó dẫn đến những hành vi ứng xử lệch chuẩn, coi thường khách hàng và sẵn sàng dùng các biện pháp thô bạo để giải quyết các nghi ngờ nghiệp vụ. Nhiều bảo vệ không hiểu rằng, khoảng cách giữa một hành động “bảo vệ tài sản cho công ty” và một hành vi “phạm tội hình sự” là vô cùng mong manh.

Theo quy định tại Bộ luật Hình sự năm 2015, nếu một nhân viên an ninh tự ý lục soát, bêu xấu, công khai cáo buộc khách hàng trộm cắp trước đám đông khi chưa có bằng chứng, hành vi đó có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội làm nhục người khác (Điều 155) với mức hình phạt có thể lên đến 2 năm tù nếu sử dụng mạng xã hội hoặc lợi dụng chức vụ để gây án.

Nặng hơn, nếu có hành vi bịa đặt thông tin để hạ uy tín của khách, họ có thể đối mặt với Tội vu khống (Điều 156), hoặc nếu giữ người trái phép trong phòng kín quá thời gian quy định sẽ cấu thành Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Điều 157). Bản án tù là một thực tế hoàn toàn có thể xảy ra chứ không còn là lời cảnh báo trên giấy tờ.

Tài sản của doanh nghiệp là đáng quý, nhưng quyền tự do thân thể, danh dự và nhân phẩm của một con người là bất khả xâm phạm và được hiến pháp bảo vệ tối cao. Không một doanh nghiệp nào, không một quy trình nội bộ nào của siêu thị được phép đứng trên luật pháp quốc gia.

Nghệ thuật ứng xử nghiệp vụ: Khi cái đầu lạnh gặp trái tim nóng

Nói đi cũng phải nói lại, chúng ta cũng cần có cái nhìn thông cảm và chia sẻ với áp lực công việc của lực lượng an ninh siêu thị. Mỗi ngày, họ phải giám sát hàng vạn lượt khách, đối mặt với không ít những chiêu trò trộm cắp tinh vi của các đối tượng tội phạm chuyên nghiệp. Nếu để xảy ra mất mát tài sản, bản thân người bảo vệ thường phải đối mặt với việc bị trừ lương hoặc mất việc. Áp lực cơm áo gạo tiền đôi khi khiến họ rơi vào trạng thái căng thẳng và dễ hành xử cảm tính.

Tuy nhiên, áp lực công việc không thể là tấm khiên ngụy biện cho hành vi vi phạm pháp luật và ứng xử vô văn hóa. Một quy trình an ninh chuyên nghiệp không nằm ở chỗ bảo vệ biết dùng bao nhiêu cơ bắp, mà nằm ở chỗ họ biết sử dụng cái đầu lạnh và sự tinh tế trong giao tiếp.

+-----------------------------------------------------------------------+
|              QUY TRÌNH ỨNG XỬ AN NINH TIÊU CHUẨN 5 SAO                |
+-----------------------------------------------------------------------+
|  • Bước 1: Quan sát qua hệ thống camera, thu thập chứng cứ rõ ràng.   |
|  • Bước 2: Tiếp cận khách hàng lịch sự, đề nghị hỗ trợ kiểm tra lại   |
|            hóa đơn sản phẩm một cách khéo léo ở khu vực khuất.        |
|  • Bước 3: Nếu khách không hợp tác và có bằng chứng rõ ràng, lập tức |
|            liên hệ và mời Công an sở tại đến làm việc trực tiếp.     |
+-----------------------------------------------------------------------+

Thay vì chặn đường thô bạo trước mặt đám đông, một nhân viên an ninh có văn hóa sẽ tiếp cận khách hàng một cách lịch sự, mời họ vào một khu vực riêng tư hơn và đưa ra đề nghị kiểm tra hóa đơn một cách khéo léo: “Dạ thưa anh/chị, hệ thống quét mã của chúng em đang gặp chút sự cố kỹ thuật, em có thể xin phép được đối chiếu lại hóa đơn mua hàng của anh/chị một chút được không ạ?”.

Cách tiếp cận này vừa giúp bảo vệ lòng tự trọng của khách hàng (trong trường hợp hệ thống máy móc bị lỗi oan), vừa giúp doanh nghiệp giữ được hình ảnh văn minh, đồng thời cô lập được đối tượng nếu đó thực sự là một kẻ gian.

Sức mạnh của người tiêu dùng thông thái và văn hóa ứng xử hai chiều

Vụ việc là một bài học giáo dục pháp luật mang tính đại chúng rất cao. Nó giúp người tiêu dùng nhận thức rõ ràng hơn về quyền hạn của mình. Khi bước vào một trung tâm thương mại, bạn là một khách hàng thượng đế, bạn có quyền được tôn trọng. Nếu gặp phải trường hợp bị nhân viên an ninh vu khống hoặc hành xử thô bạo, hãy giữ sự bình tĩnh, tuyệt đối không dùng bạo lực đáp trả mà hãy yêu cầu lập biên bản sự việc tại chỗ, yêu cầu trích xuất camera an ninh và lập tức gọi điện cho lực lượng công an phường sở tại đến can thiệp. Việc nắm vững kiến thức luật pháp chính là vũ khí tự vệ văn minh và hiệu quả nhất của mỗi công dân.

Ở chiều ngược lại, định hướng thông tin tích cực cũng đòi hỏi người tiêu dùng có một cái nhìn công tâm và hợp tác. Việc siêu thị trang bị các hệ thống cổng từ, việc nhân viên thỉnh thoảng xin phép kiểm tra lại hóa đơn khi có tín hiệu chuông báo động vang lên không phải là hành vi xúc phạm, mà đó là quy trình kỹ thuật bình thường để bảo vệ an ninh chung. Một người mua hàng văn minh sẽ không ngần ngại nán lại vài giây để phối hợp cùng nhân viên làm rõ sự cố máy móc với một thái độ vui vẻ, cởi mở. Sự tôn trọng và thấu hiểu lẫn nhau từ hai phía chính là chất xúc tác quan trọng để xây dựng nên một không gian mua sắm văn hóa, an toàn.

Lời kết

Vụ lùm xùm tại Aeon Mall Long Biên chắc chắn sẽ được cơ quan công an làm rõ và xử lý nghiêm minh theo đúng quy định của pháp luật. Đây sẽ là một bài học kinh nghiệm xương máu cho ban quản lý của các trung tâm thương mại trong việc thắt chặt quy trình tuyển dụng, đào tạo kỹ năng mềm và nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho đội ngũ nhân viên an ninh của mình.

Đồng phục là để nhận diện trách nhiệm, chứ không phải để thực thi quyền lực ảo. Hãy để mỗi chuyến đi mua sắm của người dân là một trải nghiệm trọn vẹn của niềm vui và sự an tâm. Việc thượng tôn pháp luật và tôn trọng nhân phẩm lẫn nhau không chỉ là trách nhiệm của riêng lực lượng bảo vệ, mà là nền tảng cốt lõi để tạo nên một xã hội văn minh, nhân ái và phát triển bền vững!