Vụ nợ giáo viên hơn 14 tỷ đồng ở Đắk Lắk: Ai sẽ chịu trách nhiệm?

Vụ nợ giáo viên hơn 14 tỷ đồng ở Đắk Lắk: Ai sẽ chịu trách nhiệm?

PHẦN 1: TOÀN CẢNH CÂU CHUYỆN “NỢ VƯỢT GIỜ” TẠI ĐẮK LẮK – KHICÁC CON SỐ BIẾT NÓI

Câu chuyện hàng trăm giáo viên tại tỉnh Đắk Lắk bị chậm chi trả tiền dạy thêm giờ trong nhiều năm học liên tiếp đang là tâm điểm thu hút sự chú ý lớn từ dư luận xã hội. Đây không chỉ là câu chuyện về những con số tài chính khô khan, mà sau đó là mồ hôi, công sức và niềm tin của những người đang ngày đêm bám lớp, bám trường.

Để hiểu rõ bản chất của sự việc, chúng ta cần nhìn lại toàn bộ tiến trình từ những nút thắt thực tế cho đến động thái mới nhất từ các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương.

Từ bài toán thiếu hụt nhân sự đến khoản nợ kéo dài 5 năm

Bối cảnh dẫn đến thực trạng này bắt nguồn từ một nghịch lý phổ biến tại nhiều cơ sở giáo dục công lập, đặc biệt là cấp tiểu học: Các trường học phải triển khai mô hình dạy học 2 buổi/ngày theo chương trình giáo dục phổ thông mới, tuy nhiên, định mức biên chế giáo viên được giao lại không đủ để đáp ứng số lượng tiết học thực tế.

Để đảm bảo quyền lợi học tập cho học sinh và giữ vững tiến độ bộ môn, các trường không còn cách nào khác ngoài việc động viên đội ngũ giáo viên hiện có nhận thêm tiết, dạy vượt giờ. Bản chất của việc “dạy thêm giờ” ở đây hoàn toàn là thực hiện nhiệm vụ công, xuất phát từ nhu cầu giảng dạy chính khóa của nhà trường chứ không phải các lớp học thêm tự phát bên ngoài.

Tuy nhiên, nút thắt bắt đầu xuất hiện khi nguồn ngân sách nhà nước cấp về hàng năm lại không có danh mục bố trí riêng cho số tiết dạy tăng cường này. Đồng thời, nguồn kinh phí chi thường xuyên của không ít xã, phường lại vô cùng eo hẹp. Hệ quả tất yếu là các trường học rơi vào tình trạng “lực bất tòng tâm”, thiếu hụt nguồn tài chính để thanh quyết toán sòng phẳng cho giáo viên. Sự việc này không phải mới xuất hiện mà đã âm ỉ và kéo dài qua nhiều năm học, cụ thể là từ năm học 2020-2021 cho đến tận năm học 2024-2025.

Sự chủ động của địa phương và khoản “dư nợ” hơn 14,4 tỷ đồng

Theo số liệu tổng hợp ban đầu từ Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) tỉnh Đắk Lắk, tổng số tiền nợ dạy vượt giờ của giáo viên trên toàn địa bàn tỉnh từng chạm mốc hơn 38 tỷ đồng. Trước tình hình đó, phần lớn các huyện, thị xã và thành phố đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cao bằng việc chủ động rà soát, tự cân đối và điều tiết nguồn ngân sách địa phương để chi trả dứt điểm cho thầy cô.

Dẫu vậy, bài toán tài chính vẫn chưa thể giải quyết trọn vẹn 100%. Tính đến thời điểm hiện tại, vẫn còn 9 đơn vị cấp xã, phường (bao gồm: Buôn Ma Thuột, Tân Lập, Tân An, Thành Nhất, Ia Rvê, Ea Ning, Krông Năng, Hòa Phú và Vụ Bổn) lâm vào cảnh hoàn toàn mất cân đối dòng tiền, không đủ nguồn lực nội tại để chi trả khoản nợ còn lại, trị giá hơn 14,4 tỷ đồng. Trước thế khó này, Sở GD&ĐT đã lập báo cáo gửi UBND tỉnh đề xuất phương án cấp bổ sung kinh phí từ ngân sách cấp tỉnh để hỗ trợ 9 địa phương nói trên xóa nợ cho giáo viên.

Động thái từ Sở Tài chính: Cần minh bạch trách nhiệm trước khi phân bổ dòng tiền

Trước đề xuất xin cấp bù ngân sách từ ngành giáo dục, ngày 19/6, lãnh đạo Sở Tài chính tỉnh Đắk Lắk đã chính thức có văn bản phản hồi. Quan điểm của cơ quan quản lý tài chính rất rõ ràng và mang tính nguyên tắc: Chưa thể xem xét cấp vốn ngay lập tức khi chưa làm rõ nguyên nhân gốc rễ và trách nhiệm của các bên liên quan.

Theo phân tích từ Sở Tài chính, báo cáo hiện tại của Sở GD&ĐT mới chỉ dừng lại ở phần ngọn – tức là đưa ra con số thiếu hụt và xin cấp tiền – chứ chưa đi sâu vào phần gốc. Cụ thể, báo cáo chưa làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị chuyên môn thuộc cấp huyện (đặc biệt là giai đoạn trước khi thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy hành chính) trong việc tại sao không chủ động tham mưu, lập dự toán và bố trí nguồn kinh phí dự phòng để trả tiền vượt giờ cho giáo viên theo đúng các quy định hiện hành. Mặt khác, năng lực tự cân đối ngân sách của từng địa phương trong số 9 xã, phường này cũng chưa được đánh giá một cách toàn diện, định lượng.

Do đó, Sở Tài chính đã đề nghị Sở GD&ĐT cần chủ trì, phối hợp chặt chẽ với 9 địa phương còn nợ đọng để tiến hành một cuộc rà soát tổng thể. Mục tiêu là phải xác định rõ trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân có liên quan, đồng thời bóc tách chi tiết nguồn lực tài chính nội tại và nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan dẫn đến việc thiếu hụt kinh phí. Kết quả của cuộc rà soát này sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc để Sở Tài chính tham mưu cho UBND tỉnh đưa ra phương án xử lý dứt điểm, thấu tình đạt lý đối với khoản nợ kéo dài này.

Bên cạnh đó, đại diện Sở Tài chính cũng thông tin thêm rằng, sau khi địa phương thực hiện đợt sắp xếp tổ chức bộ máy vừa qua, chính quyền cấp xã đã được giao thêm nhiều thẩm quyền và trách nhiệm mới, bao gồm cả việc tự kiểm tra và làm rõ các vấn đề tồn đọng trên địa bàn quản lý. Các bước đi cụ thể tiếp theo nhằm tháo gỡ quyền lợi cho giáo viên sẽ được cơ quan này tiếp tục thông tin công khai minh bạch tới báo chí và dư luận sau khi có kết luận rà soát chính thức.

PHẦN 2:  GÓC NHÌN KHÁCH QUAN, HƯỚNG TỚI GIẢI PHÁP TÍCH CỰC

Nhìn vào con số hơn 14,4 tỷ đồng tiền nợ giáo viên, mạng xã hội dễ bùng nổ những ý kiến trái chiều, những lời cảm thán hay những sự phê phán gay gắt. Thế nhưng, nếu góc nhìn của chúng ta chỉ dừng lại ở sự bức xúc, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội thấu hiểu bản chất hệ thống của vấn đề để từ đó cùng nhau tìm ra giải pháp. Một góc nhìn khách quan, trung lập và xây dựng sẽ cho thấy: Đây là một bài toán quản trị công điển hình trong giai đoạn chuyển đổi, nơi mà quyền lợi hợp pháp của người lao động và tính nghiêm minh của kỷ luật tài chính công đang tìm kiếm một tiếng nói chung.

1. Quyền lợi của giáo viên: Nguyên tắc tối thượng không thể lay chuyển

Trước hết, cần phải khẳng định một nguyên tắc cốt lõi: Giáo viên dạy học vượt giờ thì việc được nhận thù lao xứng đáng là quyền lợi hoàn toàn chính đáng và hợp pháp.

Trong bối cảnh ngành giáo dục đang nỗ lực đổi mới toàn diện, áp lực lên vai người thầy là không hề nhỏ. Việc thiếu giáo viên tiểu học khi triển khai học 2 buổi/ngày là một thực tế mang tính lịch sử và khách quan tại nhiều tỉnh miền núi, Tây Nguyên chứ không riêng gì Đắk Lắk. Khi các thầy cô chấp nhận gác lại thời gian cá nhân, tăng tiết, gánh vác phần việc của những vị trí biên chế còn khuyết, họ đang hành động bằng tinh thần trách nhiệm cao nhất với học trò.

Do đó, việc chậm trễ chi trả thù lao – dù vì bất kỳ lý do kỹ thuật hay thủ tục nào – cũng đều gây ra những ảnh hưởng nhất định đến tâm lý, đời sống của người thầy. Sức lao động của nhà giáo cần được trân trọng và bảo vệ. Việc giải quyết dứt điểm khoản nợ này không chỉ là thực thi pháp luật lao động, mà còn là câu chuyện về đạo lý “tôn sư trọng đạo”, là cách để giữ chân và tiếp thêm động lực cho những người đưa đò thầm lặng.

2. Góc nhìn quản lý tài chính: Khắt khe là cần thiết để ngăn chặn tiền lệ

Nhìn từ phía ngược lại, tại sao Sở Tài chính Đắk Lắk lại đưa ra một phản hồi có phần “cứng rắn” và nguyên tắc như vậy? Liệu có phải họ đang gây khó dễ cho ngành giáo dục hay thờ ơ trước khó khăn của thầy cô? Câu trả lời khách quan là: Không. Động thái của Sở Tài chính là hoàn toàn phù hợp với chức năng giám sát tài chính và thể hiện tinh thần trách nhiệm trước ngân sách quốc gia.

Ngân sách nhà nước là tiền thuế của nhân dân, mỗi một đồng chi ra, đặc biệt là chi bổ sung ngoài dự toán, đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Ngân sách Nhà nước. Nếu cứ hễ địa phương nào báo “thiếu tiền”, “cháy túi” là tỉnh lập tức rót tiền xuống cấp bù mà không cần kiểm tra, rà soát nguyên nhân, thì sẽ vô tình tạo ra một tiền lệ xấu trong quản lý kinh tế:

• Triệt tiêu tính chủ động và tự chủ: Các địa phương sẽ ỷ lại vào ngân sách cấp trên, không tích cực tìm giải pháp tự cân đối hoặc tiết kiệm chi thường xuyên để ưu tiên cho giáo dục.

• Bỏ lọt sai phạm trong khâu lập dự toán: Tại sao cùng một cơ chế, cùng một tỉnh, phần lớn các huyện thị khác tự lo được, còn 9 xã, phường này lại để nợ đọng kéo dài? Có hay không việc buông lỏng quản lý, không ưu tiên bố trí vốn cho con người, hay năng lực tham mưu của cán bộ tài chính cấp huyện trước đây có vấn đề?

Việc Sở Tài chính yêu cầu “vạch rõ trách nhiệm” trước khi chi tiền chính là một bước đi bắt buộc để làm trong sạch hệ thống quản trị. Phải biết rõ lỗi do đâu: Do cơ chế khách quan hay do sự tắc trách chủ quan của con người? Chỉ khi định vị đúng nguyên nhân, chúng ta mới có giải pháp căn cơ để hiện tượng này không lặp lại ở các năm học tiếp theo. Điều này thể hiện sự nghiêm minh, minh bạch và có trách nhiệm của cơ quan quản lý.

3. Bối cảnh sắp xếp bộ máy: Cơ hội để dọn dẹp các “vùng mờ” tồn đọng

Một chi tiết rất đáng chú ý trong câu chuyện này được lãnh đạo Sở Tài chính nhắc đến: Giai đoạn phát sinh nợ trùng với thời điểm trước và trong khi địa phương thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy hành chính.

Thông thường, khi có sự thay đổi, chuyển giao giữa bộ máy cũ và bộ máy mới, giữa các nhiệm kỳ hoặc khi sáp nhập các đơn vị hành chính, các vấn đề về tài chính rất dễ rơi vào “vùng mờ” – nơi mà trách nhiệm của người cũ và người mới chưa được phân định rõ ràng. Việc chuyển giao không đi kèm đối soát kỹ lưỡng dễ dẫn đến tình trạng “cha chung không ai khóc”, các khoản nợ của giáo viên bị gác lại từ năm này qua năm khác.

Chính vì vậy, việc rà soát quyết liệt ở thời điểm này không đơn thuần là câu chuyện đi tìm người chịu phạt. Đây là cơ hội rà soát lại toàn bộ hệ thống quản lý tài chính cấp cơ sở sau khi kiện toàn bộ máy mới. Khi chính quyền cấp xã được giao quyền hạn và nhiệm vụ mới rõ ràng hơn, họ cần phải có một “bảng cân đối kế toán” sạch sẽ, minh bạch để vận hành hiệu quả. Việc xử lý dứt điểm 14,4 tỷ đồng này sẽ là bài tập tổng duyệt quan trọng cho năng lực quản trị của bộ máy mới tại Đắk Lắk.

4. Tìm kiếm giải pháp hài hòa: Đừng để quy trình làm chậm quyền lợi

Từ những phân tích trên, hướng giải quyết tích cực và tối ưu nhất cho bài toán này cần phải đạt được hai mục tiêu song song: Bảo vệ quyền lợi giáo viên một cách nhanh nhất và Đảm bảo tính nghiêm minh của kỷ luật ngân sách.

Để làm được điều đó, các cơ quan chức năng tỉnh Đắk Lắk có thể xem xét một giải pháp linh hoạt:

• Tách đôi quy trình: Một mặt, Sở GD&ĐT và các địa phương cần thần tốc thực hiện việc rà soát, lập báo cáo chi tiết theo đúng yêu cầu của Sở Tài chính. Việc này phải làm với tinh thần khẩn trương, không được dây dưa kéo dài làm ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân.

• Phương án tạm ứng hoặc khoanh nợ có điều kiện: UBND tỉnh có thể xem xét cơ chế cho phép tạm ứng ngân sách dự phòng để chi trả trước một phần hoặc toàn bộ cho giáo viên nhằm ổn định tư tưởng và đời sống cho thầy cô trước thềm năm học mới. Song song đó, quy trách nhiệm thanh tra, thu hồi hoặc xử lý kỷ luật các đơn vị, cá nhân sai phạm (nếu có) sẽ được tiến hành độc lập và xử lý nghiêm sau. Người thầy không có lỗi trong việc chậm trễ của quy trình, vì vậy họ không nên là đối tượng phải tiếp tục “chờ đợi” kết quả của một cuộc thanh tra kéo dài.

• Giải pháp căn cơ dài hạn: Về lâu dài, ngành giáo dục và ngành tài chính cần ngồi lại để tính toán lại định mức biên chế và cơ chế chi trả khoán tiết dạy cho các vùng đặc thù. Không thể để tình trạng “dạy học là bắt buộc” nhưng “kinh phí là tự nguyện” hoặc phụ thuộc vào sự giàu nghèo của từng ngân sách xã, phường. Một cơ chế tài chính đồng bộ, mang tính dự báo cao sẽ là tấm khiên bảo vệ vững chắc nhất cho dòng tiền của giáo dục.

LỜI KẾT

Vụ việc nợ hơn 14,4 tỷ đồng tiền vượt giờ của giáo viên tại Đắk Lắk là một nốt trầm, nhưng nhìn ở góc độ tích cực, nó đang được các cơ quan chức năng nhìn nhận và giải quyết một cách vô cùng nghiêm túc, bài bản và không né tránh. Việc Sở Tài chính yêu cầu làm rõ trách nhiệm không phải là rào cản, mà là bước đệm cần thiết để đảm bảo sự minh bạch và công bằng.

Tin rằng, với sự chỉ đạo sát sao của UBND tỉnh và sự vào cuộc có trách nhiệm của các Sở ngành, quyền lợi chính đáng của các thầy cô giáo sẽ sớm được hoàn trả đầy đủ. Đó không chỉ là sự chi trả cho những giờ đứng lớp, mà còn là sự đầu tư, là sự khẳng định niềm tin vào giá trị bền vững của giáo dục nước nhà.