Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao nhằm tìm kiếm một lối thoát cho cuộc xung đột tại Đông Âu đang được rục rịch khởi động, nội bộ Liên minh châu Âu (EU) lại bộc lộ những rạn nứt sâu sắc về quyền đại diện. Ba Lan – quốc gia đóng vai trò tiền đồn và là trung tâm trung chuyển hậu cần lớn nhất cho Ukraine – vừa chính thức lên tiếng đòi hỏi một vị trí ngang hàng trên bàn đàm phán với Nga. Sự phẫn nộ của Warsaw trước việc bị các cường quốc Tây Âu gạt ra rìa không chỉ phơi bày mâu thuẫn lợi ích nội khối mà còn cho thấy sự bế tắc trong việc tìm kiếm tiếng nói chung của phương Tây.
Lời khẳng định vị thế từ “quốc gia láng giềng” Sự bất mãn của Ba Lan đã được đẩy lên cao trào thông qua những tuyên bố thẳng thắn của Ngoại trưởng Radosław Sikorski trong một cuộc phỏng vấn với tờ nhật báo danh tiếng Frankfurter Allgemeine của Đức vào ngày 20/6. Trọng tâm của bài phỏng vấn là sự chỉ trích gay gắt nhắm vào vai trò lãnh đạo mang tính độc quyền của nhóm E3 (bao gồm Đức, Pháp và Anh) trong các sáng kiến ngoại giao liên quan đến cuộc chiến tại Ukraine. Theo ông Sikorski, việc các quốc gia Tây Âu tự ý định đoạt các khuôn khổ hòa bình mà không có sự tham gia của các nước có chung đường biên giới trực tiếp với khu vực xung đột là một sai lầm về mặt chiến lược.
Để củng cố cho lập luận của mình, người đứng đầu ngành ngoại giao Ba Lan đã nhấn mạnh đến yếu tố địa lý và những rủi ro thực tế mà Warsaw đang phải gánh chịu. “Chúng tôi là láng giềng của cả Nga và Ukraine; còn các vị ở Đức thì không” – ông Sikorski đưa ra một thông điệp mang tính vỗ mặt đối với giới chức Berlin. Nhận định này hoàn toàn có cơ sở khi xuyên suốt thời gian diễn ra chiến sự, Ba Lan luôn là quốc gia đi đầu trong việc hỗ trợ Kiev. Gần như toàn bộ các tuyến đường vận chuyển vũ khí, trang thiết bị quân sự và hàng hóa viện trợ chiến lược từ phương Tây đến Ukraine đều phải đi qua hệ thống hạ tầng của Ba Lan. Việc đóng vai trò là một trung tâm hậu cần khổng lồ đã đặt Warsaw vào một vị thế rủi ro an ninh cực kỳ cao. Do đó, việc họ mong muốn và yêu cầu được đóng vai trò định đoạt trong các cuộc đàm phán tương lai là một đòi hỏi dựa trên lợi ích cốt lõi của quốc gia.
Tối hậu thư từ Thủ tướng Ba Lan và sự bác bỏ nhóm quyền lực cũ Không chỉ dừng lại ở các phát ngôn cấp Bộ trưởng, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cũng đã chính thức vào cuộc, nâng mức độ cảnh báo lên thành một “tối hậu thư” ngoại giao gửi tới các đồng minh châu Âu. Theo các báo cáo được Reuters trích dẫn, Thủ tướng Tusk kiên quyết yêu cầu Warsaw phải được trực tiếp tham gia vào bất kỳ một cuộc đàm phán nào liên quan đến lệnh ngừng bắn hoặc kiến trúc hòa bình tương lai giữa Kiev và Moscow.
Thông điệp của nhà lãnh đạo Ba Lan mang tính thách thức trực diện đối với cơ chế hoạt động hiện tại của EU. Ông Tusk chỉ trích mạnh mẽ việc một nhóm nhỏ các quốc gia tự xưng là E3 hay E5 tự cho mình cái quyền được phát ngôn và đàm phán thay mặt cho toàn bộ 27 quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu. Warsaw lập luận rằng, bất kỳ một quyết định nào liên quan đến nhượng bộ lãnh thổ, thiết lập vùng đệm hay cấu trúc an ninh của Ukraine cũng sẽ tác động trực tiếp và sinh tử đến môi trường an ninh quốc gia của Ba Lan.
Để giải quyết tình trạng này, phía Ba Lan đã đưa ra hai lựa chọn cứng rắn: hoặc các cuộc đàm phán phải được vận hành thông qua các cơ chế chính thức, minh bạch của toàn khối EU (chẳng hạn như thông qua Chủ tịch Hội đồng châu Âu hoặc một “liên minh các bên sẵn sàng”), hoặc Warsaw phải có một ghế đại diện trực tiếp. Thủ tướng Tusk tuyên bố đanh thép rằng, nếu bị gạt ra khỏi tiến trình này, Ba Lan sẽ kiên quyết “không tôn trọng” và không công nhận tính hợp pháp của bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Động thái này đe dọa sẽ đánh sập hoàn toàn sự đồng thuận nội bộ của châu Âu đối với mọi kết quả đàm phán trong tương lai.
Góc nhìn từ Điện Kremlin và ảo tưởng về “vị thế sức mạnh” Trong khi nội bộ phương Tây đang tranh cãi kịch liệt về việc ai sẽ là người đi đàm phán, thì ở phía bên kia chiến tuyến, Liên bang Nga lại thể hiện một thái độ bình thản và làm chủ cuộc chơi. Bình luận về các diễn biến ngoại giao tại châu Âu, Thư ký báo chí Điện Kremlin Dmitry Peskov đã nhắc lại lập trường nhất quán của Tổng thống Nga Vladimir Putin. Phía Moscow khẳng định họ luôn để ngỏ các kênh liên lạc và sẵn sàng tiếp xúc ngoại giao với các đại diện của châu Âu để tìm kiếm một giải pháp toàn diện.
Tuy nhiên, ông Peskov cũng không ngần ngại chỉ ra một sai lầm mang tính hệ thống trong tư duy đối ngoại của các nhà lãnh đạo phương Tây. Người phát ngôn Điện Kremlin nhấn mạnh rằng, người châu Âu đang mắc phải một ảo tưởng nghiêm trọng khi cho rằng họ có thể tiếp cận và ép buộc Nga trên bàn đàm phán từ một “vị thế sức mạnh”.
Thực tế chiến trường và cục diện địa chính trị hiện tại cho thấy, các lệnh trừng phạt kinh tế hay áp lực quân sự gián tiếp chưa thể làm suy yếu năng lực duy trì chiến dịch của Moscow. Sự lục đục, cãi vã giữa các quốc gia EU như Đức, Pháp và Ba Lan về quyền đàm phán càng minh chứng cho sự thiếu gắn kết của một liên minh đang có dấu hiệu đuối sức. Chừng nào phương Tây chưa từ bỏ ảo tưởng về việc áp đặt điều kiện lên Nga và chưa tự giải quyết được mâu thuẫn nội bộ về vai trò đại diện, thì mọi con đường dẫn tới bàn đàm phán hòa bình Đông Âu vẫn sẽ bị đóng kín.
