Khi thực hiện sáp nhập thôn, xóm vào năm 1997, tên gọi làng tranh Đông Hồ – vốn đã tồn tại hàng trăm năm – chính thức “biến mất” khỏi bản đồ hành chính.

Từ đó đến nay, vùng đất này mang tên Đông Khê, nay là Tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

Lý giải về tên gọi này, ông Nguyễn Đăng Quốc – Tổ trưởng Tổ dân phố Đông Khê – cho biết: “Tên Đông Khê được hình thành từ việc sáp nhập các đội sản xuất trước đây, gồm hai đội của Đông Hồ, một đội Tú Khê và một phần của Đạo Tú. ‘Đông’ là khu phía trên, còn ‘Khê’ là khu phía dưới”.

Tuy nhiên, với nhiều người dân và nghệ nhân, cách đặt tên “ghép cơ học” này lại khiến bản sắc làng nghề bị nhòa đi theo thời gian.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế thẳng thắn nói: “Đông Hồ và Tú Khê ghép lại thành Đông Khê chỉ để dễ quản lý. Nhưng làm như vậy thì mất đi ý nghĩa riêng của từng làng, tôi thấy vừa buồn vừa đáng tiếc”.

Từ làng cổ bên sông Đuống đến thương hiệu tranh nổi tiếng cả nước

Ít ai biết rằng, Đông Hồ xưa có tên là Đông Mại (làng Mái), là một làng Việt cổ nằm bên bờ nam sông Đuống. Nhờ vị trí “nhất cận thị, nhị cận giang”, nơi đây từng là điểm giao thương sầm uất bậc nhất vùng Kinh Bắc.

Từ hàng trăm năm trước, thuyền bè tấp nập theo sông Đuống về đây không chỉ để buôn bán hàng hóa, mà còn thu mua tranh Đông Hồ mang đi khắp các vùng miền.

Từ một làng thuần nông, người dân tranh thủ lúc nông nhàn để làm tranh, dần tạo nên dòng tranh dân gian nổi tiếng.

Theo gia phả dòng họ Nguyễn Đăng, nghề tranh Đông Hồ đã có lịch sử khoảng 500 năm, với những ván khắc cổ hơn 200 năm tuổi vẫn còn được gìn giữ.

Tranh Đông Hồ được làm hoàn toàn thủ công, từ khắc ván, pha màu đến in tranh. Nguyên liệu đều từ tự nhiên – giấy dó, gỗ thị, màu từ hoa lá, vỏ điệp – tạo nên vẻ đẹp mộc mạc mà không nơi nào có được.

Một thời, chợ tranh Đông Hồ họp vào những ngày cuối năm, trở thành nơi buôn bán nhộn nhịp, đưa tranh đi khắp cả nước mỗi dịp Tết đến.

Chưa đủ 600 hộ: Nguy cơ tiếp tục sáp nhập và “mất tên” lần nữa

Hiện nay, khi thực hiện chủ trương sắp xếp thôn, tổ dân phố năm 2026, câu chuyện tên gọi Đông Hồ lại một lần nữa được đặt ra.

Theo ông Nguyễn Đăng Quốc – Tổ dân phố Đông Khê hiện có khoảng 523 hộ, trong khi tiêu chí dự kiến yêu cầu tối thiểu 600 hộ. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ tiếp tục phải sáp nhập.

“Nguyện vọng của người dân là muốn giữ gìn làng nghề tranh Đông Hồ. Nếu sáp nhập thì việc đặt tên sẽ rất khó, dễ làm mất đi giá trị truyền thống” – ông Quốc nói.

Theo ông, địa phương đang cân nhắc hai hướng: giữ nguyên hiện trạng, hoặc điều chỉnh địa giới, bổ sung một số hộ dân lân cận để đủ tiêu chí.

Đáng chú ý, nhiều ý kiến đề xuất khôi phục lại tên Đông Hồ: “Nếu có thể đổi tên thành Tổ dân phố Đông Hồ thì càng quý, bởi đây là di sản, là thương hiệu văn hóa của địa phương”.

“Bỏ tên Đông Hồ là rất vô lý”

Không chỉ người dân, các nghệ nhân – những người gắn bó trực tiếp với nghề – cũng bày tỏ rõ quan điểm.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế nhấn mạnh: “Cái tên Đông Hồ gắn với tranh Đông Hồ và làng Đông Hồ, nếu bỏ đi thì rất vô lý”.

Theo ông, đây không chỉ là tên gọi hành chính mà còn là thương hiệu văn hóa đã được quốc tế công nhận: “Không thể gọi là tranh Đông Khê được mà phải là tranh Đông Hồ. Thế giới đã biết đến tranh Đông Hồ, giờ bỏ tên đi là không hợp lý”.

Trước nguy cơ tiếp tục sáp nhập, ông lo ngại: “Nếu không đủ 600 hộ mà lại nhập với nơi khác thì càng làm mất đi cái tên Đông Hồ”.

Vì vậy, ông đề xuất: “Nên đặt lại là tổ dân phố Đông Hồ. Giữ được cái tên Đông Hồ là giữ được hồn cốt của làng nghề”.

Không chỉ đối diện với nguy cơ “mất tên”, làng tranh Đông Hồ còn đang đứng trước thách thức lớn về sự mai một của nghề.

“Nếu không tâm huyết giữ nghề thì bây giờ về Đông Hồ không còn tranh mà xem. Cả làng nhiều nhà đã chuyển sang làm hàng mã” – ông Chế chia sẻ.

Theo ông, hiện cả làng chỉ còn 2 dòng họ với vài chục người theo nghề – con số quá ít so với một làng nghề từng vang danh khắp cả nước.

Với người nghệ nhân cả đời gắn bó với tranh, tên làng không chỉ là địa danh: “Tên làng này đã có hàng trăm năm, gắn với cả một di sản. Thay đổi thì dễ, nhưng giữ được nó mới là điều quan trọng” – ông nói.

Giữa những thay đổi về tổ chức hành chính, câu chuyện của làng tranh Đông Hồ không chỉ là chuyện một cái tên. Đó là lựa chọn giữa sự thuận tiện trong quản lý và việc giữ lại ký ức văn hóa.

Bởi nếu một ngày cái tên Đông Hồ không còn, thì không chỉ một địa danh biến mất – mà cả một phần hồn cốt của làng tranh trăm năm cũng có nguy cơ bị lãng quên.

Nói đến Đông Hồ, ai cũng nhớ ngay đến câu thơ “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong/Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” trong bài “Bên kia sông Đuống” nổi tiếng của nhà thơ Hoàng Cầm. Vì thế, Đông Hồ không chỉ là cái tên đơn thuần, mà còn là cái hồn, cái cốt của dân tộc, của lịch sử. Đáng tiếc, vì tư duy phải ghép tên làng này với làngg kia sau sáp nhập cho đỡ… tị nhau, mà người ta cứ cơ học, bỏ đi một cái tên vốn quá đỗi nổi tiếng.