Thiếu tướng Nguyễn Huy Phan: “Bàn tay vàng” tái tạo sự sống và sứ mệnh ngoại giao thầm lặng
Không chỉ là người đặt nền móng cho ngành phẫu thuật tạo hình và vi phẫu tại Việt Nam, Thiếu tướng Nguyễn Huy Phan còn là một nhà ngoại giao trí tuệ, dùng y học làm cầu nối để bình thường hóa quan hệ Việt – Mỹ.
Từ chiến trường Việt Bắc đến vị Tiến sĩ đầu tiên của ngành y
Sinh năm 1928 tại Hà Nội, GS Nguyễn Huy Phan nuôi dưỡng ước mơ ngoại khoa và thi đỗ Đại học Y Dược khoa vào năm 1945. Khi kháng chiến bùng nổ, ông lên chiến khu Việt Bắc, theo học ngôi trường y kháng chiến dưới sự dẫn dắt của những bậc thầy như GS Hồ Đắc Di và GS Tôn Thất Tùng. Chính tại đây, giữa núi rừng thiếu thốn, ông đã thực hiện những ca mổ đầu tiên cho thương bệnh binh.
Sau khi hòa bình lập lại (1954), ông tiếp tục giảng dạy tại Đại học Y Hà Nội trước khi sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh. Năm 1959, với công trình về khối u máu vùng hàm mặt, ông trở thành Phó tiến sĩ y học đầu tiên của Việt Nam. Sự nghiệp của ông gắn liền với Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, nơi ông lần lượt giữ các trọng trách lớn và được phong hàm Thiếu tướng, Giáo sư cùng danh hiệu Thầy thuốc nhân dân vào năm 1988.
Những kỳ tích “tái sinh” con người
Nỗi đau của những người lính bị bom đạn tàn phá dung nhan hay mất đi các bộ phận cơ thể luôn là nỗi trăn trở lớn nhất của GS Phan. Ông quan niệm: “Tạo hóa tạo ra con người, nhưng nhà khoa học là người tái tạo con người”.
-
Tái tạo “bản lĩnh đàn ông”: Năm 1969, ông thực hiện ca tạo hình dương vật đầu tiên cho một chiến sĩ trẻ bị thương do tên lửa. Trải qua 6 lần phẫu thuật kéo dài 7 tháng, bệnh nhân không chỉ hồi phục chức năng mà sau này còn lập gia đình và có 3 con khỏe mạnh. Đến năm 1979, ông đã thực hiện thành công 25 ca tương tự.
-
Tiên phong kỹ thuật vi phẫu: Trong điều kiện thiếu thốn, ông cùng cộng sự tự lập phòng thí nghiệm, dùng kính hiển vi cũ và kim chỉ siêu nhỏ tự chế để tập nối mạch máu trên chuột. Năm 1981, ông nối thành công ngón tay đứt lìa và đến năm 1991, ông thực hiện thành công ca tạo hình dương vật bằng kỹ thuật vi phẫu mạch máu – thần kinh chỉ trong một thì.
Nhà ngoại giao mang quân hàm Thiếu tướng
Trong giai đoạn quan hệ Việt – Mỹ còn đóng băng, GS Nguyễn Huy Phan đã nhận một nhiệm vụ tuyệt mật từ Đại tướng Lê Đức Anh: Phá bỏ thế bao vây cấm vận thông qua con đường khoa học – kỹ thuật.
Nhờ uy tín học thuật quốc tế, ông đã thiết lập các mối liên kết với giới y học Mỹ. Trên cương vị Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam – Hoa Kỳ (1992-1996), ông đã khéo léo kết nối các chuyến công tác song phương. Thành quả tiêu biểu nhất là việc mời các đoàn bác sĩ Mỹ sang phẫu thuật nụ cười miễn phí cho trẻ em Việt Nam bị sứt môi, hở hàm ếch. Đây chính là những viên gạch đầu tiên xây dựng lòng tin, góp phần vào tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa hai quốc gia.
Di sản của ông hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Di sản Các nhà khoa học Việt Nam với hàng trăm bản chép tay đa ngôn ngữ, minh chứng cho một trí tuệ miệt mài vì nhân dân và đất nước. GS Nguyễn Huy Phan không chỉ chữa lành những vết sẹo trên cơ thể mà còn hàn gắn những vết rạn nứt của lịch sử.
