Sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky công bố một bức thư ngỏ mang thông điệp đề xuất hòa bình gửi trực tiếp tới người đồng cấp Nga, Điện Kremlin và giới chức cấp cao tại Moscow đã lập tức đưa ra những phản hồi vô cùng đanh thép. Thay vì hoan nghênh, Nga đã chỉ ra những rào cản pháp lý khổng lồ và đặt dấu hỏi lớn về tính chính danh của chính quyền Kiev, khiến cánh cửa ngoại giao dường như lại một lần nữa bị đóng sập.
Điều kiện tiên quyết: Hủy bỏ “lệnh cấm” từ năm 2022
Ngay sau khi thông tin về bức thư ngỏ của Tổng thống Ukraine được lan truyền, Chủ tịch Thượng viện Nga Valentina Matviyenko đã có những phát ngôn trực diện trên các phương tiện truyền thông vào ngày 7/6. Thay vì đi sâu vào nội dung các đề xuất không gian đàm phán mà Kiev vẽ ra, nữ chính trị gia kỳ cựu này đã chỉ thẳng vào một nghịch lý pháp lý lớn nhất đang tồn tại.
Bà Matviyenko nhấn mạnh rằng, nếu Tổng thống Volodymyr Zelensky thực sự muốn đối thoại, hành động đầu tiên ông cần làm là hủy bỏ sắc lệnh cấm mọi hình thức đàm phán với Nga. “Bây giờ ông ấy đang viết thư cho tổng thống của chúng tôi, lẽ ra ông ấy nên viết ngay ở đầu thư rằng: ‘Tôi hủy bỏ lệnh cấm đàm phán với ông’, trước khi tiếp tục bức thư,” Chủ tịch Thượng viện Nga nhận định.
Để hiểu rõ sự bức xúc này của Moscow, cần lật lại lịch sử vào ngày 4/10/2022. Thời điểm đó, Tổng thống Zelensky đã chính thức ban bố một sắc lệnh cấp quốc gia, nghiêm cấm hoàn toàn mọi cuộc đàm phán với chính quyền của Tổng thống Nga Vladimir Putin. Kể từ đó đến nay, Moscow luôn coi văn bản pháp lý này là hòn đá tảng lớn nhất cản trở tiến trình kiến tạo hòa bình. Giới chức Nga cho rằng, chừng nào sắc lệnh này còn hiệu lực, mọi nỗ lực hay đề xuất ngoại giao từ phía Ukraine và châu Âu đều chỉ mang tính chất “giả tạo” vì không có nền tảng pháp lý để thực thi.
Bài toán hóc búa về tính chính danh
Không chỉ vướng mắc về mặt sắc lệnh, mối quan hệ ngoại giao giữa hai nước còn đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng pháp lý sâu sắc hơn: Tính chính danh của người đứng đầu nhà nước Ukraine.
Tổng thống Vladimir Putin đã thẳng thắn chỉ ra rằng, bất kỳ một cuộc đàm phán nào trong bối cảnh hiện tại đều có nguy cơ trở thành hành động “bất hợp pháp”. Lập luận của Điện Kremlin dựa trên việc nhiệm kỳ Tổng thống theo hiến pháp của ông Zelensky đã chính thức kết thúc vào tháng 5/2024. Việc Kiev hoãn tổ chức các cuộc bầu cử với lý do thiết quân luật không được Moscow công nhận.
Theo quan điểm cứng rắn từ phía Nga, hiện tại chỉ có đại diện của Quốc hội Ukraine mới được xem là cơ quan có đủ tư cách pháp lý để đặt bút ký kết các thỏa thuận quốc tế. Sự từ chối công nhận tư cách đàm phán của ông Zelensky là một nước cờ ngoại giao cực kỳ cao tay, đẩy chính quyền Kiev vào thế khó khi muốn tìm kiếm một thỏa thuận mang tính ràng buộc trên trường quốc tế.
Thông điệp nước đôi trong bức thư và phản ứng lạnh lùng
Trước đó, vào ngày 4/6, bức thư ngỏ của Tổng thống Zelensky đã được công bố trên trang web chính thức của Tổng thống Ukraine. Nội dung bức thư là một sự đan xen phức tạp giữa lời mời gọi hòa bình và những lời đe dọa ngầm.
Một mặt, nhà lãnh đạo Ukraine đề xuất ấn định một ngày rõ ràng để hai bên gặp mặt tại các quốc gia trung lập có truyền thống làm trung gian hòa giải như Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ hoặc các nước thuộc thế giới Ả rập. Mặt khác, văn bản này lại chứa đựng những cảnh báo gay gắt, ám chỉ việc Nga đang đối mặt với lạm phát, sự phụ thuộc kinh tế, và đặc biệt là sự bất lực trong việc bảo vệ thủ đô Moscow hay thành phố St. Petersburg trước các đòn tập kích từ xa.
Đáng chú ý, bức thư được tung ra ngay trước thềm Diễn đàn Kinh tế Quốc tế St. Petersburg (SPIEF) và chỉ một ngày sau khi kho dầu tại thành phố này bị tấn công. Giới quan sát nhận định đây là một động thái mang đậm tính tâm lý chiến.
Đáp lại những nước cờ này, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov xác nhận bức thư đã được tiếp nhận và “chuyển giao theo đúng quy trình”. Tuy nhiên, phản ứng từ người đứng đầu nước Nga lại vô cùng lạnh lùng. Tổng thống Putin nhận xét rằng bức thư không hề phản ánh một lời đề nghị chân thành, và khi được hỏi về khả năng diễn ra một cuộc gặp gỡ, ông tuyên bố dứt khoát: “Cho đến nay, tôi không thấy cần thiết phải làm vậy.” Sự khước từ từ phía Moscow cho thấy khoảng cách giữa hai bên vẫn còn là một vực thẳm. Khi những rào cản về mặt pháp lý, lòng tin chiến lược và tính chính danh chưa được tháo gỡ, mọi lời kêu gọi đàm phán qua lại trên các phương tiện truyền thông chỉ đơn thuần là những đòn “đấu khẩu” nhằm củng cố vị thế chính trị thay vì thực tâm tìm kiếm một giải pháp chấm dứt cuộc khủng hoảng kéo dài.
