Bên cạnh những trận chiến rực lửa trên thực địa với pháo binh và máy bay không người lái, một “cuộc chiến” khác không kém phần khốc liệt và sâu sắc vẫn đang âm ỉ diễn ra giữa Nga và Ukraine: Cuộc chiến ngôn ngữ và bản sắc văn hóa. Mới đây, một quyết định mang tính lịch sử từ Tổng thống Volodymyr Zelensky đã một lần nữa khoét sâu thêm mâu thuẫn vốn đã không thể hàn gắn giữa Moscow và Kiev, đánh dấu một bước ngoặt mới trong nỗ lực cắt đứt mọi ảnh hưởng từ quốc gia láng giềng.
Dấu chấm hết cho tiếng Nga trong hệ thống bảo vệ ngôn ngữ
Vấn đề về quyền lợi của cộng đồng nói tiếng Nga tại Ukraine từ lâu đã là tâm điểm của sự chia rẽ sâu sắc trong lòng xã hội nước này. Mới đây nhất, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã chính thức đặt bút ký ban hành một đạo luật mang tính bước ngoặt, qua đó loại bỏ hoàn toàn tiếng Nga khỏi danh sách các ngôn ngữ được bảo vệ theo Hiến chương châu Âu về các ngôn ngữ khu vực hoặc ngôn ngữ thiểu số tại Ukraine.
Theo thông báo chính thức từ Quốc hội Ukraine (Verkhovna Rada), sự thay đổi quyết liệt này được quy định chi tiết trong Luật số 14120. Đạo luật này không chỉ đơn thuần là việc sửa đổi một vài điều khoản văn bản, mà nó định hình lại toàn bộ cách thức Kiev áp dụng Hiến chương châu Âu vào hệ thống pháp luật trong nước. Nó phản ánh một sự thay đổi sâu rộng trong chính sách ngôn ngữ quốc gia giữa bối cảnh chiến sự với Nga vẫn đang diễn biến vô cùng phức tạp.
Bình luận về động thái pháp lý này, Chủ tịch Quốc hội Ukraine Ruslan Stefanchuk gọi đây là một “quyết định công bằng” và hợp lòng dân ở thời điểm hiện tại. Ông lập luận mạnh mẽ rằng, ngôn ngữ của một quốc gia đang có hành động đối đầu trực diện với Ukraine tuyệt đối không thể tiếp tục được hưởng các cơ chế bảo vệ đặc biệt. Những cơ chế của Hiến chương châu Âu vốn dĩ chỉ được tạo ra để hỗ trợ, nuôi dưỡng ngôn ngữ của các cộng đồng dân tộc bản địa yếu thế đang đứng trước nguy cơ bị suy giảm hoặc mai một.
“Ukraine bảo vệ ngôn ngữ quốc gia, tôn trọng sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa,” ông Stefanchuk nhấn mạnh trên các phương tiện truyền thông. Đồng thời, vị lãnh đạo Quốc hội khẳng định đạo luật mới được thông qua là một bước đi tất yếu vì “phẩm giá, công lý và an ninh ngôn ngữ của Ukraine”.
Lựa chọn chiến lược: Gạch tên tiếng Nga, dang tay với 18 ngôn ngữ khác
Một điểm đáng chú ý và mang đậm toan tính ngoại giao trong Luật số 14120 là việc Ukraine tuy tước bỏ quyền của tiếng Nga, nhưng lại duy trì và thậm chí mở rộng phạm vi áp dụng Hiến chương châu Âu đối với hàng loạt ngôn ngữ khác.
Bộ Văn hóa Ukraine cho biết, danh sách cập nhật hiện tại bao gồm tổng cộng 18 ngôn ngữ được nhà nước bảo vệ nghiêm ngặt. Trong đó bao gồm các ngôn ngữ phổ biến trong khu vực như: Tiếng Belarus, Bulgaria, Gagauz, Tatar Crimea, Đức, Ba Lan, Romania, Slovakia, Hungary, Séc, Hebrew và tiếng Hy Lạp hiện đại. Đồng thời, danh sách còn được mở rộng để bao bọc các ngôn ngữ bản địa và đặc thù khác như tiếng Urum, Rumeika, Krymchak, Karaim và Yiddish.
Giới phân tích vĩ mô chỉ ra rằng, việc Ukraine đặc biệt giữ lại và bảo vệ các ngôn ngữ như tiếng Hungary, tiếng Ba Lan và tiếng Romania là một nước cờ ngoại giao vô cùng khôn khéo. Trước đây, Kiev từng gặp phải sự phản đối gay gắt từ các nước láng giềng như Hungary và Romania về các đạo luật giáo dục (vốn bị cho là làm hạn chế quyền học tiếng mẹ đẻ của các cộng đồng thiểu số này sinh sống tại Ukraine). Bằng cách nâng tầm bảo vệ các ngôn ngữ này theo đúng chuẩn mực của Liên minh châu Âu (EU), Ukraine đang nỗ lực gỡ bỏ những rào cản chính trị cuối cùng, xoa dịu các nước láng giềng nhằm dọn đường cho tiến trình đàm phán gia nhập EU diễn ra một cách suôn sẻ nhất.
Nguồn cơn lịch sử và chiến dịch “Phi Nga hóa” toàn diện
Để hiểu rõ tại sao tiếng Nga lại trở thành một “cái gai” phải bị loại bỏ bằng luật pháp, chúng ta cần nhìn lại dòng chảy lịch sử đầy biến động của quốc gia Đông Âu này. Dưới thời Liên Xô, tiếng Nga đóng vai trò là ngôn ngữ giao tiếp chính trị, kinh tế và văn hóa chủ đạo trên toàn lãnh thổ. Thậm chí nhiều thập kỷ sau khi giành độc lập vào năm 1991, một bộ phận rất lớn người dân Ukraine – đặc biệt là ở miền Đông và miền Nam – vẫn coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ.
Tuy nhiên, mối liên kết văn hóa này bắt đầu rạn nứt nghiêm trọng kể từ sau cuộc Cách mạng Maidan năm 2014 và sự kiện Nga sáp nhập bán đảo Crimea. Kể từ thời điểm đó, chính quyền Kiev đã nhận định sự hiện diện sâu rộng của văn hóa Nga là một rủi ro an ninh tiềm tàng và bắt đầu thực thi các chính sách hạn chế ngôn ngữ này trên truyền hình, giáo dục và hệ thống hành chính.
Đến tháng 2/2022, khi chiến sự bùng nổ quy mô lớn, làn sóng “phi Nga hóa” (De-Russification) tại Ukraine đã đạt đến đỉnh điểm. Hàng loạt tượng đài danh nhân văn hóa Nga bị kéo đổ, hàng ngàn con phố bị đổi tên, và sách tiếng Nga bị loại bỏ khỏi các thư viện công cộng. Việc gạt bỏ tiếng Nga khỏi Hiến chương châu Âu thông qua Luật số 14120 chính là mảnh ghép pháp lý cuối cùng để Kiev cắt đứt hoàn toàn sợi dây liên kết văn hóa với Moscow, khẳng định một bản sắc Ukraine độc lập và duy nhất.
Lằn ranh đỏ từ Moscow và thế bế tắc trên bàn đàm phán
Không nằm ngoài dự đoán, quyết định mang tính triệt để của Kiev lập tức vấp phải sự phản đối gay gắt và phẫn nộ từ phía Nga. Ngay sau khi thông tin được công bố, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ, coi đây là một minh chứng rõ ràng cho thái độ thù địch và phân biệt đối xử.
Dưới góc nhìn của Moscow, chính sách ngôn ngữ của Ukraine không chỉ là vấn đề nội bộ mà chính là một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến cuộc chiến hiện tại. Trong một thông điệp video được công bố nhân Ngày tiếng Nga, Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã nhắc lại các cáo buộc cho rằng Kiev đang thực thi một chính sách “bài Nga” (Russophobia) vô cùng cực đoan.
Ông Lavrov khẳng định đanh thép rằng việc khôi phục đầy đủ các quyền chính đáng của người nói tiếng Nga tại Ukraine không chỉ là một yêu cầu ngoại giao đơn thuần, mà đó là một điều kiện then chốt và tiên quyết đối với bất kỳ giải pháp hòa bình lâu dài nào. “Một trong những ưu tiên tuyệt đối của chúng tôi là bảo vệ và hỗ trợ những người coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ,” nhà lãnh đạo ngoại giao Nga tuyên bố.
Những phát ngôn cứng rắn này từ Điện Kremlin báo hiệu rằng, “cuộc chiến ngôn ngữ” sẽ là một cái gai khổng lồ trên mọi bàn đàm phán. Chừng nào hai bên chưa tìm được tiếng nói chung về vấn đề bản sắc và quyền lợi của cộng đồng thiểu số, thì những nỗ lực tìm kiếm một hiệp định hòa bình cho Đông Âu sẽ vẫn mãi chìm trong bế tắc.
