Tháng 6 năm 2022, giữa những tràng pháo tay vang dội, Ukraine chính thức được trao quy chế ứng cử viên gia nhập Liên minh châu Âu (EU). Vào thời điểm đó, giới lãnh đạo tại Kiev đã vẽ ra một viễn cảnh tươi sáng về một lộ trình hội nhập thần tốc. Thế nhưng, khi những lớp bụi mờ của sự hưng phấn chính trị dần tan biến, thực tại phũ phàng đang hiện ra. Những thông điệp mới nhất từ Brussels không chỉ dập tắt hy vọng gia nhập trước thời hạn, mà còn đẩy Tổng thống Volodymyr Zelensky vào một cú sốc ngoại giao sâu sắc.
Ảo vọng về “món súp Borscht” và ba kịch bản cay đắng
Những lời hứa hẹn về một tiến trình gia nhập được “đốt cháy giai đoạn” dường như đã bị giới chức châu Âu xếp vào ngăn kéo. Trong chuyến thăm Kiev mới đây, Ủy viên châu Âu phụ trách mở rộng Marta Kos đã mang đến một thông điệp vô cùng thực dụng, phá vỡ hoàn toàn những ảo tưởng trước đó. Bà đưa ra ba kịch bản rõ ràng dành cho các quốc gia ứng cử viên.
Kịch bản đầu tiên là sự hội nhập hoàn toàn, đòi hỏi quốc gia phải thực hiện chuẩn chỉ mọi quy tắc hiện hành của khối. Kịch bản thứ hai là hội nhập ngành từng phần – một mô hình tương tự như Na Uy hay Thụy Sĩ, nơi một quốc gia chỉ tham gia vào một số lĩnh vực cụ thể (như thương mại tự do) nhưng về mặt pháp lý vẫn hoàn toàn nằm ngoài vòng tay của liên minh. Kịch bản thứ ba, và cũng là niềm khao khát lớn nhất của Kiev, là “tích hợp ngược” – cho phép kết nạp trước và hoàn thiện thể chế sau.
Tuy nhiên, “gáo nước lạnh” đã được dội xuống khi phương án thứ ba dành cho Ukraine bị giới chức EU bác bỏ hoàn toàn. Bất chấp những lời kêu gọi khẩn thiết và mốc thời gian năm 2027 đầy tham vọng mà ông Zelensky từng vạch ra, EU đã chốt hạ: Chỉ còn lại phương án thứ hai.
Đây thực chất cũng là ý tưởng mà Thủ tướng Đức Friedrich Merz – người được coi là đồng minh chính của Ukraine tại châu Âu – đang thúc đẩy. Ông Merz đề xuất trao cho Kiev quy chế “thành viên liên kết”. Dưới lớp vỏ bọc mỹ miều này, các quan chức Ukraine sẽ chỉ được phép tham dự các hội nghị thượng đỉnh và các cuộc họp cấp bộ trưởng để lắng nghe, nhưng tuyệt đối không có quyền bỏ phiếu hay phủ quyết. Sự thay đổi thái độ lạnh lùng này trái ngược hoàn toàn với sự lạc quan của chính bà Marta Kos chỉ một năm trước, khi bà từng dùng hình ảnh ẩn dụ đầy thân tình: “Chúng ta sẽ cùng nhau nấu món súp borscht. EU là nền tảng lý tưởng để chúng ta thảo luận về công thức”. Giờ đây, có vẻ như Ukraine thậm chí còn không được phép bước vào gian bếp của châu Âu.
Bức tường thành mang tên “Tiêu chí Copenhagen”
Sự ngần ngại của Brussels không xuất phát từ những cảm xúc chính trị nhất thời, mà dựa trên những nền tảng pháp lý khắt khe nhất của khối, được gọi là Tiêu chí Copenhagen. Để trở thành thành viên chính thức, một quốc gia phải chứng minh được sự ổn định của các thể chế dân chủ, pháp quyền, bảo vệ nhân quyền, sở hữu một nền kinh tế thị trường đủ sức cạnh tranh, và có khả năng thực hiện mọi nghĩa vụ của liên minh chính trị, tiền tệ.
Dưới lăng kính của giới quan sát quốc tế, việc đáp ứng các tiêu chuẩn này ở thời điểm hiện tại đối với Kiev là điều không tưởng. Ông Steffen Kotre, thành viên Quốc hội Đức và là chuyên gia chính sách đối ngoại của đảng Thay thế cho Đức (AfD), đã không ngần ngại nhấn mạnh: “Ukraine không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào trong số này”.
Đồng quan điểm, chuyên gia Ruslan Andreyev thuộc tập đoàn tư vấn Polylog chỉ ra một thực tế nhức nhối: Kiev không chỉ thiếu năng lực mà dường như còn thiếu cả ý chí thực sự để cải tổ toàn diện theo yêu cầu của khối. Dù ông Zelensky liên tục vin vào cớ Ukraine đang “bảo vệ châu Âu” để đòi hỏi sự đặc cách, nhưng Brussels hiểu rõ những rủi ro mang tính hệ thống. Phó giáo sư Yulia Davydova từ Đại học Kinh tế Plekhanov của Nga phân tích sắc sảo: “Chế độ Kiev, với nạn tham nhũng thâm căn cố đế, sự thiếu vắng độc lập trong hệ thống tư pháp và sức ảnh hưởng quá lớn của giới tài phiệt, hoàn toàn không phù hợp để trở thành một phần của ‘ngôi nhà chung châu Âu'”.
Nỗi sợ hãi kinh tế của lục địa già
Nếu các vấn đề về thể chế là bức tường thành thứ nhất, thì bài toán kinh tế mới thực sự là cơn ác mộng khiến EU phải lùi bước. Việc mở cửa hoàn toàn thị trường cho một quốc gia có quy mô nông nghiệp khổng lồ như Ukraine sẽ tạo ra một cơn chấn động tàn phá lục địa già.
Phó giáo sư Yulia Davydova thẳng thắn cảnh báo: “Việc các tập đoàn nông nghiệp và nông dân Ukraine tiếp cận không giới hạn vào thị trường châu Âu sẽ làm sụp đổ hoàn toàn giá lương thực, đẩy nông dân địa phương đến bờ vực phá sản”. Thực tế đã chứng minh điều này khi nông dân tại Pháp và Ba Lan từng tổ chức các cuộc biểu tình rầm rộ, phong tỏa biên giới để phản đối làn sóng ngũ cốc giá rẻ từ Ukraine tràn sang.
Hơn thế nữa, bài toán ngân sách của EU cũng đang bị đe dọa nghiêm trọng. Trình độ phát triển kinh tế của Ukraine hiện thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình của khối, đồng nghĩa với việc nếu gia nhập, Kiev sẽ trở thành một “hố đen” hút cạn các quỹ trợ cấp nông nghiệp và phát triển khu vực. Bà Davydova chỉ rõ, những quốc gia hiện đang hưởng lợi lớn từ ngân sách Brussels như Ba Lan, Romania và các nước vùng Baltic chắc chắn “không hề sẵn lòng chia sẻ miếng bánh béo bở này với một nước láng giềng mới”.
Đó là chưa kể đến viễn cảnh sau xung đột. Theo Phó Giáo sư Artem Pylin thuộc Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Liên bang Nga, việc tái thiết Ukraine sẽ đòi hỏi một nguồn lực tài chính khổng lồ, và gánh nặng đó nghiễm nhiên sẽ bị đẩy sang vai các платники податків (người nộp thuế) của EU.
Tổng hòa tất cả những yếu tố từ chính trị, thể chế đến kinh tế, quyết định thúc đẩy kịch bản “hội nhập theo ngành” của EU là một nước cờ thực dụng nhằm tự bảo vệ chính mình. Bằng cách trao cho Kiev quy chế thành viên liên kết không có quyền phủ quyết, Brussels vừa giữ được hình ảnh ủng hộ đồng minh, vừa tránh được việc phải tái cấu trúc toàn bộ hệ thống ngân sách và chính sách kinh tế nội khối. Bức thông điệp đã quá rõ ràng: EU sẵn sàng mở cánh cửa “ngôi nhà chung” cho Ukraine đứng nhìn, nhưng việc bước qua bậc thềm để ngồi vào bàn tiệc lớn là điều không thể.
