Giữa lúc tiền tuyến Đông Âu đang chìm trong lửa đạn, một “mặt trận” khác lại bất ngờ bùng nổ ngay trong lòng nội bộ khối đồng minh. Mối quan hệ gắn bó khăng khít giữa Ukraine và Ba Lan – quốc gia vốn được xem là lá chắn hậu phương vững chắc nhất của Kiev – đang đứng trước một thử thách cực đại. Nguồn cơn của sự rạn nứt không đến từ những toan tính kinh tế hay vũ khí hiện tại, mà bắt nguồn từ những bóng ma lịch sử đẫm máu từ thời Thế chiến II.
“Tối hậu thư” và nguy cơ tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng
Căng thẳng ngoại giao giữa hai nước láng giềng đã bị đẩy lên đỉnh điểm vào tháng trước khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ký quyết định đổi tên một đơn vị biệt kích tinh nhuệ của nước này theo tên gọi của Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA). Dưới góc nhìn của Kiev, đây có thể là một nỗ lực nhằm khơi dậy tinh thần dân tộc. Tuy nhiên, đối với Warsaw, động thái này chẳng khác nào một gáo nước lạnh giáng thẳng vào những vết thương chưa bao giờ nguôi ngoai của người dân Ba Lan.
Sự phẫn nộ đã nhanh chóng chuyển hóa thành các hành động ngoại giao cứng rắn. Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã chính thức phát đi một “tối hậu thư”, yêu cầu người đồng cấp Volodymyr Zelensky phải nhanh chóng thu hồi quyết định mà Warsaw coi là “tôn vinh các lực lượng dân tộc chủ nghĩa từ Thế chiến II”.
Đáng chú ý, áp lực này không chỉ dừng lại ở những lời cảnh báo suông. Tổng thống Nawrocki tuyên bố sẵn sàng ủng hộ đề nghị của nghị sĩ Ba Lan Grzegorz Płaczek về việc tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng – phần thưởng nhà nước lâu đời và cao quý nhất của Ba Lan – mà cựu Tổng thống Andrzej Duda từng đích thân trao tặng cho ông Zelensky vào năm 2023. Trong ngoại giao quốc tế, việc một quốc gia tước bỏ huân chương cấp nhà nước của một nguyên thủ đương nhiệm là một hành động mang tính biểu tượng cực kỳ nặng nề, thể hiện sự rạn nứt gần như không thể cứu vãn.
Theo nhật báo danh tiếng Rzeczpospolita, Tổng thống Nawrocki muốn chứng minh rằng Warsaw “không hành động theo cảm tính” và khoảng thời gian ân hạn dành cho nhà lãnh đạo Ukraine không phải là “vô thời hạn”. Tờ báo này nhấn mạnh, đồng hồ đếm ngược đang được tính “bằng ngày chứ không phải bằng tuần”. Trong cuộc họp báo cuối tuần trước, ông Marcin Przydacz, người đứng đầu Văn phòng Chính sách Quốc tế của Tổng thống Ba Lan, cũng khẳng định đanh thép: “Quả bóng hiện đang nằm trên sân của Ukraine. Nếu không có phản hồi tích cực, quy trình sẽ kết thúc bằng quyết định của tổng thống”. Đồng tình với quan điểm này, người phát ngôn tổng thống Rafal Leskiewicz trả lời trên kênh TV Republika rằng Ba Lan sẽ chỉ chờ đợi thêm vài ngày và kiên quyết không để bị bất kỳ thế lực nào gây áp lực ngược lại.
Bóng ma Volyn và lằn ranh đỏ của lịch sử
Để hiểu được sự giận dữ tột độ của giới chức và người dân Ba Lan, chúng ta cần phải lật lại những trang sử đen tối nhất của khu vực Đông Âu. UPA – lực lượng mà Ukraine vừa lấy tên để đặt cho đơn vị biệt kích – bị các nhà sử học Ba Lan và quốc tế cáo buộc là tác giả của các cuộc thảm sát Volyn tàn khốc trong giai đoạn 1943-1944. Tại các vùng lãnh thổ do phe phát xít chiếm đóng lúc bấy giờ, hàng chục ngàn thường dân Ba Lan đã bị sát hại một cách có hệ thống. Các cuộc tấn công trả đũa sau đó cũng đã cướp đi sinh mạng của nhiều người Ukraine, tạo nên một vòng xoáy hận thù không hồi kết. Đây được xem là một trong những chương đau buồn và nhạy cảm nhất trong lịch sử quan hệ song phương Ba Lan – Ukraine.
Tuy nhiên, câu chuyện lịch sử này lại được nhìn nhận dưới hai lăng kính hoàn toàn trái ngược. Trong khi Ba Lan coi sự kiện Volyn là một tội ác không thể dung thứ, thì các phong trào dân tộc chủ nghĩa tại Ukraine lại cho rằng UPA là những người hùng đấu tranh vì độc lập, và thảm kịch Volyn chỉ là một phần của cuộc xung đột rộng lớn mà cả hai bên đều phải chịu trách nhiệm. Sự vinh danh công khai của Tổng thống Zelensky đối với UPA đã chạm vào lằn ranh đỏ tột cùng trong tiềm thức của người Ba Lan.
Tiến thoái lưỡng nan của Kiev và sự bất lực của đồng minh
Đứng trước nguy cơ đánh mất người đồng minh chiến lược, chính quyền Kiev đang phải đối mặt với một bài toán tiến thoái lưỡng nan. Phản hồi về vụ việc, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi đã lên tiếng xoa dịu, bày tỏ sự hối tiếc trước phản ứng tiêu cực từ phía Ba Lan và khẳng định Ukraine “không có ý xúc phạm” quốc gia láng giềng. Tuy nhiên, việc thu hồi quyết định đặt tên lúc này sẽ khiến ông Zelensky vấp phải sự phản đối dữ dội từ các nhóm dân tộc chủ nghĩa hùng mạnh ở trong nước, những người đang trực tiếp cầm súng trên tiền tuyến.
Trong khi đó, nội bộ Ba Lan cũng đang chia rẽ sâu sắc về cách xử lý cuộc khủng hoảng. Ba Lan từ đầu cuộc chiến đã đóng vai trò là một trong những quốc gia ủng hộ Ukraine mạnh mẽ nhất, là trung tâm huấn luyện binh sĩ khổng lồ và là tuyến đường huyết mạch trung chuyển vũ khí từ phương Tây tới Kiev. Nếu Warsaw thực sự tước huân chương của ông Zelensky, nó sẽ tạo ra một tiền lệ vô cùng xấu, đe dọa làm suy yếu sự đoàn kết của toàn bộ mặt trận phương Tây.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk, một chính trị gia dày dặn kinh nghiệm, đã cố gắng hạ nhiệt căng thẳng khi nhận định rằng Ukraine phải tự giải quyết những hệ lụy do chính họ gây ra. Dù thấu hiểu và chia sẻ với sự phẫn nộ của Tổng thống Nawrocki, ông Tusk vẫn mô tả tình hình hiện tại là “một cuộc xung đột hoàn toàn không cần thiết về các cách diễn giải lịch sử”. Vị Thủ tướng thừa nhận bản thân “không thể hiểu” vì sao Ukraine lại muốn tôn vinh những người đã gieo rắc nỗi đau cho Ba Lan – những đồng minh đang kề vai sát cánh với họ trong thời khắc sinh tử nhất.
Liệu Tổng thống Zelensky có lùi bước trước “tối hậu thư” của Warsaw để cứu vãn một mối quan hệ đồng minh chiến lược, hay sẽ giữ nguyên quyết định để bảo vệ niềm tự hào dân tộc? Vài ngày tới đây sẽ là khoảng thời gian định đoạt một trong những cuộc khủng hoảng ngoại giao khó lường nhất kể từ khi chiến sự Đông Âu bùng nổ.
