Trong một diễn biến mang tính bước ngoặt đối với cục diện địa chính trị Trung Đông, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức phát đi những thông điệp đặc biệt quan trọng về tình hình đàm phán với Iran. Những tuyên bố được đưa ra ngay trên chuyên cơ Không lực Một không chỉ khẳng định vị thế cửa trên của Washington mà còn phác họa rõ nét kịch bản khép lại cuộc xung đột dai dẳng, tháo gỡ nút thắt an ninh năng lượng cho toàn cầu.
Tín hiệu lạc quan từ Air Force One và chiến thuật “Cây gậy và củ cà rốt”
Theo thông tin ghi nhận vào ngày 6/6, phát biểu với các phóng viên trên chuyên cơ Air Force One trong chuyến công tác tới bang Wisconsin, Tổng thống Donald Trump đã thể hiện sự tự tin hiếm thấy khi đánh giá về tiến trình ngoại giao với Tehran. Ông khẳng định chính quyền của mình đang đạt được những tiến triển vô cùng đáng kể, và tình hình đang diễn biến hoàn toàn theo quỹ đạo có lợi cho Washington. “Chúng tôi đang đạt được thành công lớn với Iran,” vị lãnh đạo nước Mỹ tuyên bố một cách đanh thép.
Giới phân tích chính trị quốc tế đánh giá, những phát ngôn của ông Trump mang đậm dấu ấn của nghệ thuật đàm phán “cây gậy và củ cà rốt”. Một mặt, ông tung ra “củ cà rốt” bằng lời hứa hẹn đầy sức nặng: Mỹ sẽ rút quân khỏi Iran “rất nhanh” và “rất mạnh mẽ”. Đây là một tín hiệu xoa dịu không chỉ hướng tới giới chức Tehran mà còn nhằm trấn an dư luận nội bộ nước Mỹ – những người đang vô cùng mệt mỏi với các cuộc chiến tranh hao người tốn của tại khu vực Vùng Vịnh.
Tuy nhiên, đi kèm với lời hứa rút lui lại là một “cây gậy” mang tính răn đe cực cao. Tổng thống Trump đã đặt ra một tối hậu thư không thể thương lượng về vấn đề vũ khí hạt nhân. Ông nhấn mạnh việc Iran sẽ không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân, bởi họ “không ở trong vị thế” có thể phát triển loại khí tài này. Ông khẳng định mục tiêu cốt lõi của Mỹ là loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân tại Trung Đông, và để đạt được điều đó, Washington sẵn sàng sử dụng mọi biện pháp.
“Bằng cách này hay cách khác thì chuyện đó cũng đã kết thúc. Hoặc là kết thúc bằng một tờ giấy, hoặc là kết thúc theo một cách khó khăn hơn,” ông Trump cảnh báo. “Tờ giấy” ở đây chính là một hiệp ước hòa bình mang tính ràng buộc pháp lý, trong khi “cách khó khăn hơn” ngầm ám chỉ các đòn trừng phạt kinh tế khốc liệt hoặc thậm chí là các chiến dịch can thiệp quân sự quy mô lớn nhằm triệt tiêu hoàn toàn năng lực làm giàu uranium của Tehran.
Điểm nóng eo biển Hormuz và bài toán giá năng lượng toàn cầu
Sự tự tin của ông Trump không phải là không có cơ sở, nhất là khi nhìn vào bức tranh kinh tế vĩ mô. Tại cuộc gặp gỡ với các nông dân ở Wisconsin, ông đã đưa ra một dự báo đầy hứa hẹn: Giá năng lượng tại Mỹ sẽ giảm nhanh ngay sau khi tiến trình liên quan đến Iran hoàn tất. Ông cũng không quên kêu gọi người dân Mỹ tiếp tục kiên nhẫn.
Để hiểu được sức nặng của lời hứa này, cần nhìn lại thực tế khốc liệt tại Vùng Vịnh trong những tháng qua. Căng thẳng đã leo thang đến đỉnh điểm kể từ sau các cuộc tấn công hiệp đồng của Mỹ và Israel nhắm vào Iran vào ngày 28/2. Nhằm đáp trả lại sức ép quân sự, Tehran đã tung ra một đòn bẩy kinh tế chí mạng: Phong tỏa eo biển Hormuz.
Eo biển Hormuz không chỉ là một dải nước hẹp, mà là “yết hầu” của nền kinh tế toàn cầu. Đây là tuyến hải trình chiến lược, nơi vận chuyển khoảng 20% tổng lượng dầu mỏ tiêu thụ trên toàn thế giới mỗi ngày. Việc Iran hạn chế hoạt động hàng hải và đe dọa đóng cửa eo biển này đã lập tức tạo ra những cú sốc dây chuyền lên thị trường năng lượng, khiến giá dầu thô leo thang và làm dấy lên bóng ma lạm phát tại nhiều quốc gia, trong đó có Mỹ.
Do đó, việc Tổng thống Trump tuyên bố “đã giải quyết xong vấn đề” và dự báo giá năng lượng sẽ hạ nhiệt cho thấy Washington rất có thể đã đạt được những cam kết cốt lõi từ phía Tehran về việc đảm bảo tự do hàng hải qua eo biển Hormuz. Nếu lệnh phong tỏa này thực sự được dỡ bỏ, dòng chảy dầu mỏ sẽ được khơi thông, giải tỏa áp lực lạm phát và tạo ra một cú hích lớn cho nền kinh tế Mỹ ngay trước thềm các kỳ bầu cử quan trọng.
Ngoại giao con thoi và sự giằng co của các bên trung gian
Dù những tuyên bố từ Nhà Trắng mang đầy màu sắc lạc quan, thực tế trên bàn đàm phán lại diễn ra phức tạp và chông gai hơn rất nhiều. Cục diện giằng co hiện tại là kết quả của một chuỗi những nỗ lực ngoại giao con thoi không ngừng nghỉ từ các quốc gia trung lập.
Vào đầu tháng 4, một tia sáng hòa bình đã lóe lên khi lệnh ngừng bắn tạm thời được thiết lập thông qua vai trò trung gian đầy nỗ lực của Pakistan. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán trực tiếp tại thủ đô Islamabad từ ngày 11 đến 12/4 đã không thể tạo ra một thỏa thuận lâu dài. Sự sụp đổ của vòng đàm phán này bắt nguồn từ sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa các bên và những đòi hỏi khắt khe liên quan đến lợi ích cốt lõi của mỗi quốc gia.
Để duy trì cơ hội hòa bình, Tổng thống Trump đã có một nước đi chiến thuật khôn ngoan khi quyết định gia hạn lệnh đình chiến vô thời hạn. Dù vậy, ông vẫn duy trì lệnh phong tỏa nghiêm ngặt đối với các tàu thuyền đi đến hoặc rời khỏi các cảng của Iran qua eo biển Hormuz. Biện pháp duy trì sức ép “vòng ngoài” này đã tước đi nguồn thu ngoại tệ khổng lồ từ xuất khẩu dầu mỏ của Tehran, buộc chính quyền Iran phải tiếp tục ngồi vào bàn đàm phán.
Kể từ thời điểm đó, các kênh liên lạc mật giữa Iran và Mỹ vẫn hoạt động hết công suất. Hai bên liên tục trao đổi các đề xuất và phản đề xuất nhằm tìm kiếm điểm rơi chung để nối lại các vòng đàm phán trực tiếp. Theo các chuyên gia địa chính trị, dù chưa đạt được bước đột phá nào mang tính quyết định trên giấy tờ, nhưng việc không có thêm bất kỳ cuộc đụng độ quân sự quy mô lớn nào xảy ra cho thấy cả hai bên đều đang nỗ lực tránh một cuộc chiến tranh toàn diện.
Những phát ngôn mới nhất của Tổng thống Donald Trump có thể được xem là hồi còi báo hiệu cho giai đoạn “chạy nước rút” của quá trình đàm phán. Việc thỏa thuận sẽ được chốt lại bằng “một tờ giấy” hay bằng “những cách khó khăn hơn” giờ đây phụ thuộc hoàn toàn vào những toan tính chiến lược cuối cùng giữa Washington và Tehran trong những ngày sắp tới.
