Nam giới trẻ đối mặt nguy cơ “ế vợ” vì mất cân bằng giới tính

Phần 1: Điểm nhìn từ Lễ mít tinh 2026: Những con số “biết nói” về tương lai nhân khẩu học Việt Nam

Đất nước chúng ta đang đứng trước một thời điểm lịch sử vô cùng đặc biệt. Việt Nam đang sở hữu một nguồn lực tài nguyên con người khổng lồ với gần 70 triệu dân nằm trong độ tuổi lao động từ 15 đến 64 tuổi. Đây được coi là một “bệ phóng vàng”, một cơ hội có một không hai để đưa quốc gia bứt phá, bước vào một kỷ nguyên mới phát triển rực rỡ và bền vững. Thông tin chiến lược này vừa được Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên chia sẻ tại Lễ Mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026 diễn ra tại Hưng Yên.

Thế nhưng, song hành cùng cơ hội phát triển vĩ đại ấy, bức tranh dân số và phát triển của Việt Nam lại đang xuất hiện những gam màu trầm đáng lo ngại, đặt ra những thách thức chưa từng có đối với thế hệ trẻ.

Xu hướng kết hôn muộn và bước ngoặt mang tính lịch sử từ Luật Dân số mới

Báo cáo từ Cục Dân số (Bộ Y tế) chỉ ra một thực tế đang diễn ra rõ nét tại nhiều tỉnh thành: ngày càng có nhiều người trẻ lựa chọn xu hướng trì hoãn việc lập gia đình, sinh ít con hoặc thậm chí là lựa chọn cuộc sống độc thân không sinh con. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt liên tục tăng qua các năm.

Để thích ứng một cách linh hoạt với bối cảnh xã hội mới, hệ thống luật pháp cũng đã có những bước điều chỉnh mang tính bước ngoặt. Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số, cho biết Luật Dân số vừa chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7 đã mang lại một tư duy hoàn toàn cởi mở. Luật mới bảo đảm quyền tự chủ tuyệt đối của mỗi cá nhân và các cặp vợ chồng trong việc tự quyết định thời điểm có con, số lượng con cũng như khoảng cách giữa các lần sinh, miễn là phù hợp với hoàn cảnh kinh tế gia đình và quy định pháp luật.

Đáng chú ý, những quy định mang tính hành chính, xử lý kỷ luật nghiêm khắc trước đây đối với cán bộ, đảng viên sinh con thứ ba cũng đã được sửa đổi, điều chỉnh nhằm tạo sự thống nhất với định hướng duy trì mức sinh hợp lý, giảm bớt áp lực tâm lý cho các gia đình.

Tiếng chuông cảnh báo: Nguy cơ “thiếu hụt cô dâu” do mất cân bằng giới tính

Mặc dù hành lang pháp lý đã thông thoáng hơn, một bài toán nan giải khác lại nổi lên: tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam vẫn neo ở mức cao trong nhiều năm liên tiếp. Chỉ số này hiện tại đang vượt qua ngưỡng cân bằng tự nhiên vốn có (ngưỡng tự nhiên bình thường là từ 104 đến 106 bé trai trên 100 bé gái).

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cảnh báo, việc chỉ số này liên tục lệch pha so với tự nhiên sẽ dẫn tới một hệ lụy nghiêm trọng: phá vỡ cấu trúc gia đình truyền thống ổn định lâu nay. Hệ quả nhãn tiền là trong tương lai gần, một bộ phận rất lớn nam giới trẻ tuổi tại Việt Nam sẽ phải đối mặt với thực tế là kết hôn muộn hoặc thậm chí không thể tìm được bạn đời để xây dựng gia đình.

Người trẻ nghĩ gì? Tiêu chuẩn “An toàn” trước khi bước vào lễ đường

Để thấu hiểu sâu sắc hơn tâm lý của thế hệ trẻ, cuộc khảo sát mang tên “Tương lai nhân khẩu học” được thực hiện trực tuyến với sự tham gia của gần 109.000 thanh niên trong độ tuổi từ 18 đến 39, đến từ 73 quốc gia trên thế giới đã mang lại những góc nhìn rất chân thực.

Kết quả cho thấy, có tới 90% người trẻ khẳng định an toàn kinh tế, sức khỏe và thể chất là những yếu tố cốt lõi, quan trọng nhất trong cuộc sống hiện đại của họ. Thanh niên ngày nay không hề bài xích hôn nhân; phần lớn họ vẫn khát khao có một gia đình hạnh phúc. Tuy nhiên, họ chỉ đưa ra quyết định trọng đại đó khi bản thân tích lũy đủ các điều kiện:

• An toàn về mặt tài chính: Chiếm 88% ý kiến lựa chọn.

• Công việc, nghề nghiệp ổn định: Chiếm 87% ý kiến lựa chọn.

• Sự sẵn sàng và chín muồi về mặt cảm xúc: Chiếm 85% ý kiến lựa chọn.

Trước những tâm tư này của giới trẻ, ông Matt Jackson – Trưởng đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tại Việt Nam nhấn mạnh: Bản chất người trẻ vẫn vô cùng trân trọng các giá trị của tình cảm, sự gắn bó gia đình. Việc cần làm của xã hội và các nhà hoạch định chính sách lúc này không phải là phán xét, mà là chung tay tháo gỡ những rào cản vô hình để giúp họ tự tin hiện thực hóa mong ước chính đáng đó.

Phần 2:  Giải mã nghịch lý “Ngại cưới” và “Khó cưới”: Khi người trẻ tìm kiếm sự an toàn trong một thế giới biến động

Lâu nay, khi bàn về chuyện người trẻ lười kết hôn hay sinh con, xã hội thường có cái nhìn khá khắt khe. Người ta dễ dàng buông lời trách móc thế hệ Gen Z, Millennials là “ích kỷ”, “chỉ biết sống cho bản thân”, hay “đánh mất truyền thống gia đình”. Thế nhưng, vụ việc được mổ xẻ tại Lễ Mít tinh Ngày Dân số Thế giới năm 2026 đã cho thấy một góc nhìn hoàn toàn khác, công bằng và nhân văn hơn: Người trẻ không quay lưng với gia đình, họ chỉ đang phản ứng một cách thực tế và có trách nhiệm trước những áp lực của thời đại.

Chúng ta hãy cùng phân tích hai hiện tượng tưởng chừng như mâu thuẫn nhưng lại đang đan xen chặt chẽ vào nhau: Nghịch lý của việc “Ngại cưới” (chủ quan từ người trẻ) và “Khó cưới” (khách quan từ cơ cấu dân số).

1. “Ngại cưới” vì trách nhiệm: Cái nhìn đa chiều về tư duy hôn nhân của thế hệ mới

Con số 88% người trẻ yêu cầu an toàn tài chính và 87% yêu cầu công việc ổn định mới tính chuyện kết hôn không phải là biểu hiện của lối sống thực dụng, mà đó là biểu hiện của sự trưởng thành và tinh thần trách nhiệm.

Khác với thế hệ ông bà, cha mẹ ngày xưa vốn quen với quan niệm “trời sinh voi, trời sinh cỏ” hay “đồng vợ đồng chồng tát biển Đông cũng cạn”, thế hệ trẻ ngày nay phải đối mặt với một bối cảnh kinh tế – xã hội hoàn toàn khác. Chi phí sinh hoạt tại các đô thị lớn leo thang, giá nhà đất vượt quá tầm tay của đại đa số người lao động trẻ, chi phí nuôi dạy và giáo dục một đứa trẻ từ lúc lọt lòng đến khi trưởng thành là một khoản đầu tư khổng lồ.

Khi một người trẻ nói: “Tôi chưa đủ tiền nên chưa cưới”, điều đó có nghĩa là họ đang tự ý thức được rằng họ không muốn đưa người bạn đời của mình vào một cuộc hôn nhân thiếu thốn, và không muốn con cái mình sinh ra phải chịu những thiệt thòi. Họ muốn khi lập gia đình, đó phải là một tổ ấm vững chãi cả về vật chất lẫn tinh thần. Việc tự chủ lựa chọn thời điểm kết hôn, số con phù hợp mà Luật Dân số mới ban hành chính là một sự thừa nhận mang tính pháp lý cho tư duy tiến bộ này.

Một góc nhìn tích cực cần được lan tỏa:

Thay vì thúc ép hay tạo áp lực cho người trẻ bằng những câu hỏi kém duyên dịp lễ Tết, xã hội nên nhìn nhận việc kết hôn muộn như một sự chuẩn bị kỹ càng hơn cho một cuộc hôn nhân bền vững, giảm thiểu tỷ lệ ly hôn do bốc đồng hoặc do khủng hoảng tài chính giai đoạn đầu.

2. “Khó cưới” do mất cân bằng giới tính: Quả báo muộn từ tư duy cũ

Nếu như “ngại cưới” là sự lựa chọn chủ quan, thì việc “không thể kết hôn” do mất cân bằng giới tính khi sinh lại là một cái bẫy khách quan mà thế hệ trẻ vô tình phải gánh chịu từ những định kiến của thế hệ đi trước.

Tâm lý “trọng nam khinh nữ”, khát khao phải có con trai để nối dõi tông đường, thờ cúng tổ tiên đã ăn sâu bám rễ vào đời sống văn hóa của một bộ phận người Việt. Khi công nghệ y tế phát triển, việc lạm dụng khoa học để lựa chọn giới tính thai nhi trước khi sinh đã đẩy tỷ số giới tính khi sinh lệch khỏi đường ray tự nhiên suốt nhiều năm qua.

Hậu quả là ngày hôm nay, hàng triệu chàng trai trẻ bước vào độ tuổi lập gia đình sẽ phải đối mặt với một thị trường hôn nhân khan hiếm. Đây không còn là chuyện riêng của một cá nhân lười biếng hay nghèo khó không lấy được vợ; đây là câu chuyện của sự thiếu hụt cơ học. Khi số lượng nam giới nhiều hơn hẳn số lượng nữ giới, một bộ phận nam giới – dù có thể rất giỏi giang, có tài chính tốt – vẫn sẽ bị gạt ra ngoài cuộc đua tìm kiếm bạn đời chỉ vì lý do toán học đơn thuần.

Sự mất cân bằng này tạo ra những hệ lụy xã hội vô cùng bất an: áp lực cạnh tranh bạn đời khốc liệt hơn, nguy cơ gia tăng các tệ nạn xã hội liên quan đến bạo lực giới, buôn bán phụ nữ, và một tương lai cô đơn, thiếu chỗ dựa khi về già cho hàng triệu nam giới độc thân.

3. Tháo gỡ các rào cản: Chìa khóa vàng nằm ở sự đồng hành và thấu hiểu

Để giải quyết bài toán dân số mang tính vĩ mô này, chúng ta không thể dùng các mệnh lệnh hành chính ép buộc người dân phải đẻ hay phải cưới. Cách tiếp cận văn minh và hiệu quả nhất, như đại diện UNFPA Matt Jackson đã gợi ý, là tháo gỡ các rào cản để người trẻ tự tin hiện thực hóa ước mơ gia đình của họ.

• Về mặt kinh tế – xã hội: Nhà nước cần có những chính sách hỗ trợ thiết thực hơn nữa cho các cặp vợ chồng trẻ, như phát triển các dự án nhà ở xã hội phù hợp với túi tiền, miễn giảm thuế, trợ cấp chi phí nuôi con nhỏ, xây dựng hệ thống trường mầm non công lập chất lượng cao với chi phí hợp lý. Khi nỗi lo về “cơm áo gạo tiền” được giảm tải, người trẻ sẽ tự khắc mở lòng hơn với việc kết hôn và sinh con.

• Về mặt nhận thức: Cần tiếp tục đẩy mạnh truyền thông để xóa bỏ triệt để tư duy định kiến giới tính, bình đẳng nam nữ. Phải làm sao để mỗi gia đình hiểu rằng, sinh con trai hay con gái đều là niềm hạnh phúc lớn lao, và giá trị của một con người không quyết định bởi giới tính của họ.

• Sự đồng hành về mặt cảm xúc: Gia đình và xã hội cần tôn trọng không gian riêng và quyền tự quyết của người trẻ. Hãy tạo cho họ một môi trường sống an toàn, lành mạnh về mặt tinh thần, nơi họ được lắng nghe và chia sẻ những áp lực tâm lý của cuộc sống hiện đại.

Lời kết

Thế hệ trẻ Việt Nam với gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động chính là nguồn năng lượng dồi dào nhất, là kiến trúc sư sẽ định hình nên diện mạo của đất nước trong kỷ nguyên mới. Khát vọng xây dựng một mái ấm gia đình hạnh phúc, bình yên của họ vẫn luôn vẹn nguyên, chỉ là nó đang được thể hiện bằng một cách thức lý trí và trách nhiệm hơn.

Bằng việc ban hành Luật Dân số mới cởi mở hơn, kết hợp với những nỗ lực điều tiết vĩ mô của Chính phủ và sự thay đổi trong nhận thức của toàn xã hội, chúng ta có quyền tin tưởng rằng bài toán mất cân bằng giới tính sẽ dần tìm được lời giải. Hãy để hôn nhân và việc sinh con trở lại đúng nghĩa là những chương hạnh phúc, tự nguyện và rạng rỡ nhất trong cuộc đời của mỗi người trẻ Việt Nam.