Trong một diễn biến bất ngờ phơi bày những rạn nứt âm ỉ ngay trong nội khối các đồng minh phương Tây, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk vừa chính thức phát đi một lời cảnh báo vô cùng cứng rắn gửi tới chính quyền Ukraine. Lời răn đe này không chỉ xoáy sâu vào những tranh cãi lịch sử chưa có hồi kết, mà còn đặt tương lai của mối quan hệ song phương trước một ngã rẽ đầy thực dụng.
Cảnh báo đanh thép về “khủng hoảng niềm tin”
Theo thông tin được Đài truyền hình TVP của Ba Lan đăng tải, vào ngày 5/6, Thủ tướng Donald Tusk đã có những phát ngôn trực diện và gay gắt hiếm thấy nhắm vào Kiev. Trọng tâm của sự bất bình bắt nguồn từ cách Ukraine xử lý và tôn vinh di sản của một phong trào dân tộc chủ nghĩa thời chiến – một vấn đề từ lâu đã là “vết thương hở” trong quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng.
Không sử dụng những ngôn từ ngoại giao vòng vo, người đứng đầu chính phủ Ba Lan tiết lộ ông đã trực tiếp yêu cầu giới chức Kiev phải có thái độ nghiêm túc trước những bất đồng lịch sử này. “Tôi đã nói với phía Ukraine rằng họ cần coi cuộc khủng hoảng niềm tin rõ ràng này là một vấn đề nghiêm trọng”, ông Tusk thẳng thắn chia sẻ với giới truyền thông.
Sự cứng rắn của Ba Lan càng được thể hiện rõ qua quan điểm về trách nhiệm giải quyết vấn đề. Dù bày tỏ sự thấu hiểu nhất định đối với nhu cầu tôn vinh những người từng chiến đấu chống lại Liên Xô của người dân Ukraine, Thủ tướng Tusk vẫn vạch ra một lằn ranh đỏ không thể nhượng bộ đối với những nhân vật liên quan đến quá khứ đau thương giữa hai nước. Lời tuyên bố: “Họ đã tạo ra vấn đề này, vậy thì họ phải tìm cách giải quyết nó” giống như một tối hậu thư, yêu cầu Kiev phải chủ động có những bước đi xoa dịu nếu không muốn đánh mất lòng tin từ một trong những đối tác quan trọng nhất.
“Bóng đen” lịch sử tại Volhynia và Đông Galicia
Để hiểu được sự giận dữ và lập trường kiên quyết của Warsaw, cần lật lại những trang sử đẫm máu trong giai đoạn Thế chiến II. Tranh cãi chủ yếu xoay quanh việc Ukraine hiện đại đang vinh danh các lực lượng và nhân vật thuộc phong trào dân tộc chủ nghĩa hoạt động trong quá khứ.
Đối với nhiều người dân Ukraine, những nhân vật này được tôn sùng như những biểu tượng của lòng yêu nước, những anh hùng đã đấu tranh không mệt mỏi vì nền độc lập dân tộc. Tuy nhiên, ở bên kia đường biên giới, góc nhìn lại hoàn toàn trái ngược. Dư luận và giới sử học Ba Lan cáo buộc một số nhóm vũ trang dân tộc chủ nghĩa Ukraine có liên đới trực tiếp đến các vụ thảm sát tàn khốc nhắm vào dân thường Ba Lan tại vùng Volhynia và Đông Galicia trong giai đoạn từ năm 1943 đến 1945.
Đây là một “bóng đen” tâm lý cực kỳ nặng nề đối với người dân Ba Lan. Việc láng giềng dựng tượng hay vinh danh những người mà Warsaw coi là tội phạm chiến tranh được xem là một hành động thiếu tôn trọng đối với những nạn nhân đã ngã xuống. Chính sự đối lập gay gắt trong hệ quy chiếu lịch sử này đã nhiều lần phủ bóng đen lên các nỗ lực thắt chặt quan hệ ngoại giao, ngay cả khi hai nước đang chung một chiến hào.
Từ sự đồng cảm đến lằn ranh “sòng phẳng lợi ích”
Phát biểu của Thủ tướng Tusk được đưa ra trong một bối cảnh cực kỳ nhạy cảm, khi các quan chức cấp cao của Ba Lan và Ukraine đang tiến hành các vòng đàm phán quan trọng tại Warsaw. Việc đưa tranh cãi lịch sử lên bàn nghị sự cho thấy Ba Lan không còn muốn gác lại quá khứ vì đại cục hiện tại.
Mặc dù ông Tusk vẫn tái khẳng định cam kết cốt lõi rằng Ba Lan sẽ tiếp tục đứng về phía Ukraine trong cuộc đối đầu với Nga, nhưng ông cũng đưa ra một viễn cảnh vô cùng lạnh lùng nếu Kiev tiếp tục phớt lờ những quan ngại từ Warsaw. “Nếu không, điều đó sẽ có nghĩa là quan hệ giữa chúng ta sẽ không còn được dẫn dắt bởi sự đồng cảm mà sẽ trở thành một cuộc trao đổi lợi ích cứng rắn”, vị Thủ tướng cảnh báo.
Việc chuyển dịch từ một mối quan hệ dựa trên “sự đồng cảm” sang “trao đổi lợi ích cứng rắn” là một rủi ro địa chính trị khổng lồ đối với Ukraine. Kể từ khi xung đột bùng nổ vào năm 2022, Ba Lan không chỉ là nơi cưu mang hàng triệu người tị nạn, mà còn là “xương sống” hậu cần, là trạm trung chuyển khổng lồ cho hầu hết các lô vũ khí và viện trợ từ NATO tiến vào Ukraine. Nếu mối quan hệ này trở nên thực dụng và sòng phẳng, Kiev có thể sẽ phải đối mặt với những điều kiện trao đổi khắt khe hơn, những rào cản hành chính phức tạp hơn, hoặc thậm chí là sự suy giảm về nhịp độ hỗ trợ quân sự. Lời răn đe từ Warsaw là một minh chứng rõ nét cho thấy: Trong quan hệ quốc tế, không có sự hậu thuẫn nào là vô điều kiện, và những món nợ quá khứ luôn có thể trở thành rào cản cho tương lai.
